ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΣΗ ΜΕ ΚΑΡΔΙΑ ΣΥΝΤΕΤΡΙΜΜΕΝΗ

Ένας ευλαβής μοναχός, απ’ το βουνό του Ολύμπου, λεγόμενος Σωφρόνιος, ήρθε και μου διηγήθηκε κάποιο συμβάν, όμοιο μ’ εκείνο που είναι γραμμένο στο ιερό βιβλίο της Κλίμακος. 

Μας αφηγήθηκε δηλαδή, ότι στον Όλυμπο υπήρχε κάποιος Γέροντας πολύ ενάρετος, πραγματικά θεοφόρος, στον οποίο σύχναζαν πολλοί αδελφοί μοναχοί, για ν’ ακούσουν απ’ το άγιο στόμα του λόγους ψυχικής σωτηρίας.

Καθώς, λοιπόν, καθόταν οι αδελφοί και άκουγαν τον άγιο Γέροντα να τους ομιλεί πάνω σε θέματα ψυχωφελή, ήρθε και κάποιος λαϊκός, έβαλε μετάνοια στον Γέροντα και στάθηκε παράμερα. Όταν ο Γέροντας τον παρατήρησε προσεχτικά και τον ρώτησε για ποιό λόγο ήρθε κοντά του, εκείνος απάντησε:

-΄Ηρθα να εξομολογηθώ τις αμαρτίες μου στην αγιωσύνη σου, άγιε Γέροντα. Ο Γέροντας τον ξαναρωτά:

-Θέλεις να τα εξομολογηθείς ιδιαιτέρως, τέκνον μου, στην μετριότητα μου, ή μπροστά σε όλους τους αδελφούς;

-Αν εσύ το θέλεις, τίμιε πάτερ, δεν διστάζω να εξομολογηθώ τα κρίματά μου μπροστά σε όλους τους αδελφούς.

-Τότε, του λέγει ο Γέροντας, λέγε, τέκνο μου, χωρίς να ντρέπεσαι καθόλου.

Άρχισε, λοιπόν, ο λαϊκός να λέγει όλα τ’ αμαρτήματά του, ακόμη κ’ εκείνα που δεν επιτρέπεται να φτάνουν στ’ αυτιά των ανθρώπων ή να γράφονται. Όταν τελείωσε λέγοντας τα πάντα, στάθηκε μπρος στο Γέροντα, με τα μάτια δακρυσμένα, το βλέμμα κατεβασμένο και την καρδιά συντετριμμένη.

Ο Γέροντας τον πρόσεχε επί αρκετή ώρα, και κάποια στιγμή του λέει:

-Θα ήθελες, τέκνον μου, να ντυθείς το άγιο σχήμα των μοναχών;

-Ω, ναι, πάτερ μου, το θέλω πάρα πολύ και στο σακκούλι μου έχω κιόλας τα καλογερικά ράσα.

Ο Γέροντας τον κατήχησε και, ύστερ’ από την ακολουθία της κούρας, τον έντυσε με το άγιο σχήμα των μοναχών. Μετά του λέει:

-Πορεύου τώρα εις ειρήνην, τέκνον, και από δω κ’ εμπρός προσπάθησε να μην ξαναπέσεις σε αμαρτία.

Τότε, πήρε συγχώρεση, έβαλε μετάνοια και αναχώρησε δοξάζοντας το Θεό.

Οι μοναχοί που παρακολούθησαν τα συμβάντα, έδειξαν την απορία τους και ρώτησαν αμέσως τον άγιο Γέροντα:

-Πώς γίνεται, τίμιε πάτερ, να εξομολογείται μπροστά μας τόσα πολλά, κ’ εσύ δεν του έδωκες ούτε τον παραμικρό κανόνα ή επιτίμιο;

-Ω αγαπημένα μου τέκνα, τους αποκρίνεται ο Γέροντας. Δεν εβλέπατε τον φοβερό και λαμπροφορεμένον άνδρα, που στεκόταν εδώ εμπρός μας πλάϊ στον εξομολογούμενο, και του οποίου το πρόσωπο ήταν σαν αστραπή και τα ενδύματά του σαν το φως τον άγγελο του Θεού; Αυτός, λοιπόν, κρατούσε στο χέρι του ένα χαρτί, όπου ήταν γραμμένα τ’ αμαρτήματα του εξομολογουμένου? είχε ακόμη και μελάνι κ’ ένα κοντύλι από καλάμι. Και καθώς ο άνθρωπος αυτός εξομολογείτο στην αναξιότητά μου και μπροστά σας τ’ αμαρτήματά του, εκείνος τα έσβηνε με το καλάμι του. Αφού, λοιπόν, ο πολυεύσπλαχνος και πολυέλεος Θεός μας του τα συγχώρησε, ποιος είμ’ εγώ ο αμαρτωλός και ανάξιος, που θα του βάλω κανόνες και επιτίμια;

Σαν άκουσαν όλα τούτα οι μοναχοί, κυριεύθηκαν από φόβο για τα γενόμενα και τα λεγόμενα. Έβαλαν μετάνοια στον άγιο Γέροντα, ευχαριστώντας και δοξάζοντας την αγαθότητα και την φιλανθρωπία του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Και, γεμάτοι από θαυμασμό και καταθαμπωμένοι από τα ξένα και παράδοξα έργα του πολυεύσπλαχνου Θεού, αναχώρησαν από το κελλί του άγιου Γέροντα.

Πηγή: http://www.agioritikovima.gr/agio-oros

ΙΣΑΑΚ Ο ΣΥΡΟΣ - ΑΜΑΡΤΙΑ - ΜΕΤΑΝΟΙΑ

Τα αίτια της αμαρτίας

Όποιος δεν απομακρύνεται, με τη θέληση του, από τα αίτια των παθών, χωρίς να το θέλει σέρνεται από την αμαρτία. Τα αίτια λοιπόν της αμαρτίας είναι αυτά: ό οίνος, οι γυναίκες, ό πλούτος και ή ευεξία του σώματος. 

Όχι ότι αυτά είναι αμαρτίες από τη φύση τους, αλλά ή ανθρώπινη φύση επηρεάζεται απ' αυτά και κλίνει εύκολα προς τα πάθη της αμαρτίας. Γι' αυτό οφείλει κάθε άνθρωπος να προφυλάγεται απ' αυτά με ιδιαίτερη φροντίδα.

Όποιος φοβάται την αμαρτία

Αυτός πού φοβάται την αμαρτία, θα διαβεί τον επικίνδυνο δρόμο της ζωής του χωρίς προσκόμματα και, όταν αρχίζει να βλέπει σκοτάδι μέσα του ή μπροστά του, θα δει φως ιλαρό. Όταν ένας άνθρωπος φοβάται τις αμαρτίες, ό Κύριος φυλάει τα βήματα του και, όταν γλιστράει στην αμαρτία, τον προλαβαίνει το έλεος του Θεού. Όποιος θεωρεί τα παραπτώματα του μικρά και ασήμαντα, πέφτει σε άλλα, μεγαλύτερα και χειρότερα, και θα τιμωρηθεί επτά φορές περισσότερο, έτσι πού κάνει.

Κάθε αρρώστια έχει το δικό της φάρμακο

Είπε ό άγιος Εφραίμ ότι το καλοκαίρι δεν πολεμάς τον καύσωνα με χειμωνιάτικα ρούχα. Κάθε αρρώστια λοιπόν γιατρεύεται με τα δικά της φάρμακα. Και συ, αν τυχόν κυριεύεσαι από φθόνο, γιατί προσπαθείς να πολεμήσεις τον ύπνο;

Ξερίζωσε το ελάττωμα όσο είναι μικρό

Όσο το παράπτωμα είναι μικρό και τρυφερό, ξερίζωσε το, προτού να απλωθεί και ωριμάσει. Μην αμελήσεις, όσο μικρό και να σου φαίνεται το ελάττωμα, γιατί, με τον καιρό, θα το βρεις επάνω σου να σε βασανίζει σαν απάνθρωπος τύραννος, και θα τρέχεις μπροστά του σαν δούλος αιχμάλωτος. Όποιος όμως πολεμάει το πάθος μόλις παρουσιασθεί, γρήγορα το νικάει.

Εξομολογήσου την αρρώστια σου

Όποιος είναι άρρωστος και ξέρει ποια είναι ή αρρώστια του, οφείλει να ζητάει την κατάλληλη θεραπεία. Αν λέει στο γιατρό από τι πόνο υποφέρει, είναι κοντά στη θεραπεία του, και θα τη βρει εύκολα.

Αν όμως είναι πεισματάρης και δε λέει τίποτε, τότε δυναμώνουν οι πόνοι και, όσο αντιστέκεται στο γιατρό, τόσο περισσότερο τυραννιέται. Κάτι ανάλογο

συμβαίνει και με τον πόνο της αμαρτίας.

Ή ασυγχώρητη αμαρτία

Δεν υπάρχει ασυγχώρητη αμαρτία παρά μόνο ή αμετανόητη. Ούτε κανένα χάρισμα του Θεού παραμένει χωρίς προσθήκη, παρά μόνο όταν δεν ευχαριστούμε το Θεό για ότι έχουμε.

Τα είδη της αμαρτίας

Ένα είδος αμαρτίας πού γίνεται, είναι όταν ό αγωνιστής φροντίζει για την αρετή και επιμένει στην εργασία της μέρα και νύχτα, αλλά δεν τα καταφέρνει

και πέφτει σε κάποια αμαρτία. Μπορεί δηλ. από αγνοία, ή από διάφορες αιτίες, αντίθετες στο δρόμο της αρετής, ή από τα κύματα των παθών πού ξεσηκώνονται στα μέλη του κάθε τόσο, ή από την πνευματική παράλυση πού ενδέχεται να του συμβεί για να δοκιμασθεί ή ελεύθερη θέληση του, να γείρει λίγο ή ζυγαριά στον αριστερό ζυγό, οπότε έλκεται από την αδυναμία της σάρκας σε κάποια αμαρτία, και λυπάται και ανησυχεί και στενάζει με πόνο ψυχής για την ταλαιπωρία του αυτή.

Άλλο είδος αμαρτίας είναι, όταν ό άνθρωπος αποχαυνωθεί και αμελήσει την εργασία της αρετής, και εγκαταλείψει πέρα για πέρα το σωστό δρόμο της, και τρέχει σαν υπάκουος δούλος στην απόλαυση των αμαρτιών, και δείχνει ζήλο πώς να εφεύρει καινούριους τρόπους για την πλήρη απόλαυση της ηδονής. Κάνοντας αυτά, είναι έτοιμος, σαν τον αιχμάλωτο δούλο, να κάνει με ιδιαίτερη φροντίδα το θέλημα του εχθρού του, και να προσφέρει τα μέλη του σώματος του όπλα στις διαταγές του διαβόλου. Και δε θυμάται ό δύστυχος καθόλου τη μετάνοια, ούτε περνάει από το νου του να αφήσει τον καταστρεπτικό δρόμο του και να γυρίσει στην αρετή.

Το πρώτο είδος της αμαρτίας, πού ανέφερα, είναι όταν ό άνθρωπος γλιστρήσει και πέσει, ενώ βαδίζει στο δρόμο της αρετής και της δικαιοσύνης. Αυτό εννοούν οί Πατέρες, όταν λένε ότι, στο δρόμο του Θεού, συναντάμε και πεσίματα, και εναντιώσεις από τον εχθρό, και καταναγκασμούς και τα παρόμοια. Ενώ το δεύτερο είδος της αμαρτίας, πού ανέφερα, είναι να πέσει ή ψυχή, και να χαθεί και να εγκαταλείψει τελείως τον αγώνα.

Μην απελπίζεσαι για τις αμαρτίες σου

Από τα παραπάνω είναι φανερό ότι, όταν πέσει ένας άνθρωπος στην αμαρτία, σε οποιαδήποτε αμαρτία, δεν πρέπει να ξεχάσει την αγάπη και τη στοργή του ουράνιου Πατέρα του. Εάν συμβεί, λοιπόν, να πέσει σε ποικίλα παραπτώματα, ας μην αμελήσει το καλό και ας μη σταματήσει στο δρόμο του. Αντίθετα και αν νικηθεί, πάλι να σηκωθεί και να αγωνισθεί κατά των εχθρών του, και ας βάζει κάθε μέρα καινούρια θεμέλια στην καταστραφείσα οικοδομή του, και ας έχει, μέχρι να φύγει από τούτο τον κόσμο, στο στόμα του το λόγο του προφήτη: «Ας μη χαρεί ό εχθρός μου πού έπεσα, γιατί πάλι σηκώνομαι. Και αν καθίσω στο σκοτάδι, ό Κύριος θα μου στείλει το δικό του φως» (Μιχ. 7, 8). Σε καμιά περίπτωση, λοιπόν, να μη σταματήσει τον πόλεμο, και να μην προδώσει, με οριστική ήττα, την ψυχή του, όσο είναι ζωντανός και αναπνέει. Και αν ακόμη συντρίβεται το σκάφος της ψυχής του κάθε μέρα, και χάνει τα πνευματικά του εμπορεύματα, να μην παύσει να το περιποιείται και να το φροντίζει και ας δανείζεται, και ας δουλέψει ταξιδεύοντας σε άλλα καράβια, ζώντας με την ελπίδα. Και ό Κύριος τότε, πού θα δει τον αγώνα του, θα τον σπλαχνιστεί για το πάθημα του και θα του στείλει το έλεος του και θα του δώσει δύναμη να κάνει υπομονή, και να ανταπαντήσει στα καυστικά βέλη του εχθρού. Αυτή είναι ή σοφία πού δίνει ό Θεός, και αυτός είναι ό σοφός άρρωστος, αυτός πού δεν έχασε την ελπίδα του. Είναι καλύτερα να κατακριθούμε μόνο για μερικά στραβά πού κάναμε, αν δεν τα διορθώσουμε, παρά για την πλήρη εγκατάλειψη του αγώνα μας.

Ή λύπη για τις αμαρτίες μας

Όταν γλιστρήσουμε και πέσουμε σε κάποιο αμάρτημα να μη λυπηθούμε. Να λυπηθούμε, όταν επιμένουμε σ' αυτό το αμάρτημα γιατί συμβαίνει πολλές φορές και στους τέλειους να πέσουν. Όμως, το να επιμένει ό άνθρωπος στην αμαρτία, χωρίς να ελέγχεται από τη συνείδηση του, είναι τέλεια νέκρωση της ψυχής. Ή λύπη, τώρα, πού νιώθουμε για τα αμαρτήματα μας, λογαριάζεται από τη χάρη του Θεού ως καθαρή εργασία. Όμως, αυτός πού πέφτει για δεύτερη φορά με την πονηρή ελπίδα ότι θα μετανοήσει, χωρίς να δείχνει ίχνη πραγματικής μετάνοιας, αυτός πορεύεται ενώπιον του Θεού από το κακό στο χειρότερο, με πανουργία και δολιότητα, και του έρχεται ξαφνικά ό θάνατος, και δεν προλαβαίνει, όπως ήλπιζε, να μετανοήσει αληθινά και με ανάλογα έργα.

Ό Υιός του Θεού υπέμεινε σταυρό για τους αμαρτωλούς. Όλοι οί αμαρτωλοί, λοιπόν, ας πάρουμε θάρρος στη μετάνοια μας. Γιατί αν το σχήμα μόνο της μετάνοιας του βασιλιά Άχαάβ μετέβαλε την οργή του Θεού για τις αμαρτίες του, πολύ περισσότερο θα εξιλεώσουμε το Θεό, αν ή μετάνοια μας είναι αληθινή, και δεν περιορίζεται μόνο σε καμώματα. Και αν το σχήμα μόνο της ταπείνωσης απομάκρυνε την οργή του Θεού από αυτόν, πού ή μετάνοια του δεν ήταν αληθινή, πόσο μάλλον ή δική μας, πού λυπούμαστε πραγματικά για τα αμαρτήματα μας; Ή βαθιά λύπη πού έχουμε μέσα μας για τις αμαρτίες μας, είναι αρκετή να μας σώσει, κι ας μην καταβάλουμε σωματικούς κόπους.

Ό Κύριος ελεεί τον μετανοούντα

Ζητήστε, όσοι ζείτε στην αμαρτία, να βρείτε τον Κύριο, και πάρτε δύναμη ελπίζοντας σ' αυτόν ζητήστε τον με μετάνοια, και θα αγιαστείτε με τον αγιασμό πού χαρίζει ή παρουσία του, και θα καθαρισθείτε από τις αμαρτίες σας. Όσοι διαπράξατε αμαρτίες, τρέξτε στον Κύριο, πού έχει τη δύναμη να συγχωρεί αμαρτήματα και να παραβλέπει σφάλματα διότι πήρε όρκο και είπε με το στόμα του προφήτη Ιεζεκιήλ (33, 11): «Ζω εγώ, λέγει ό Κύριος δε θέλω το θάνατο του αμαρτωλού, μέχρι να μετανοήσει και να ζήσει αληθινά». Και πάλι: «Όλη την ήμερα άπλωνα τα χέρια μου, περιμένοντας την επιστροφή του ανυπάκουου και φιλόνικου λαού» (Ήσ. 65, 2)' και πάλι: «Γιατί επιμένεις στην αμαρτία και πεθαίνεις, λαέ του Ισραήλ;» (Ίεζ. 33, 11), και: «Γυρίστε κοντά μου, και εγώ θα έρθω σε σας» (Μαλ. 3, 7)' και πάλι: «Οποιαδήποτε μέρα επιστρέψει ό αμαρτωλός από το δρόμο πού πήρε, και γυρίσει σε μένα τον Κύριο, και ζήσει σύμφωνα με τις εντολές και τη δικαιοσύνη μου, δε θα θυμηθώ τις ανομίες του, και θα ζήσει αληθινή ζωή, λέει ό Κύριος. Και ό δίκαιος εάν εγκαταλείψει τη δικαιοσύνη και αρχίσει να αμαρτάνει και να αδικεί, δε θα λάβω υπόψη μου ότι κάποτε ήταν δίκαιος, παρά θα τον κάνω να γλιστρήσει, για να μετανοήσει όμως θα πεθάνει μέσα στο σκοτάδι των πονηρών του έργων, αν επιμείνει σ' αυτά» (Ίεζ. 33, 14.15). Και γιατί τα είπε αυτά; Διότι ό αμαρτωλός δε θα επιμείνει στην αμαρτία του από τη στιγμή πού θα επιστρέψει στον Κύριο.

Άλλα και ή δικαιοσύνη του δικαιου δεν πρόκειται να τον σώσει από την ήμερα πού θα αμαρτήσει, αν βέβαια επιμείνει στο αμάρτημα του. Και στον Ιερεμία έτσι μίλησε ό Θεός: «Πάρε τη μεμβράνη και γράψε όσα θα σου πω: Από τα χρόνια του Ίωσία, του βασιλιά της φυλής Ιούδα, μέχρι σήμερα, όλες τις δυστυχίες πού σου είπα, θα τις επιφέρω σε τούτον το λαό κι αυτό το λέω, για να ακούσουν οί άνθρωποι, και να φοβηθούν, και να εγκαταλείψουν τον κακό δρόμο πού πήραν, και να γυρίσουν πίσω μετανοημένοι, και τότε εγώ θα πάρω από πάνω τους τις αμαρτίες πού τους βαραίνουν» (Ίερ. 36, 2.3). Και ή Σοφία Σολομώντος είπε: «Όποιος κρατάει κρυφή την αμαρτία του, δε θα ωφεληθεί άπ' αυτό όποιος όμως ομολογεί τι αμαρτίες έκανε, και ξέκοψε άπ' αυτές, θα ελεηθεί από το Θεό» (Παρ. 28, 13). Και στον Ησαΐα λέει: «Να ζητήσετε έμενα, τον Κύριο, κι αφού με βρείτε, να ζητήσετε τη βοήθεια μου να 'ρθείτε κοντά μου, και να εγκαταλείψει ό αμαρτωλός το δρόμο πού πήρε, και ό άδικος τους πονηρούς λογισμούς του, και να γυρίσετε σε μένα, κι εγώ θα σας σπλαχνιστώ και θα σας ελεήσω» (Ήσ. 55, 6-9).

Θυμήσου τους «ενάρετους» πού... έπεσαν

Θυμήσου πόσοι δυνατοί και ενάρετοι άνθρωποι έπεσαν, και ταπεινώσου για τις αρετές πού έχεις.

Θυμήσου τους παλιούς, πού έπεσαν σε βαριά αμαρτήματα και μετάνιωσαν, και τι υψηλή τιμή αξιώθηκαν, υστέρα, από το Θεό, και θα πάρεις θάρρος στη μετάνοια σου.

Ανώτερος όλων είναι ό μετανοών

Αυτός πού συναισθάνεται τις αμαρτίες του, είναι ανώτερος από κείνων πού ανασταίνει νεκρούς με την προσευχή του μέσα στον κόσμο. Αυτός πού στενάζει μία ώρα για την ψυχή του, είναι ανώτερος από κείνων πού ωφελεί όλο τον κόσμο με τη διδασκαλία του. Αυτός πού αξιώθηκε να δει την πραγματική πνευματική του κατάσταση, είναι ανώτερος από κείνων πού αξιώθηκε να δει τους Αγγέλους γιατί αυτός βλέπει με τους νοερούς οφθαλμούς της ψυχής, ενώ εκείνος, βλέπει με τους σωματικούς οφθαλμούς.

Μετάνοια «δια βίου»

Αν όλοι είμαστε αμαρτωλοί, και αν κανείς δεν είναι ελεύθερος από πειρασμούς, άρα καμιά αρετή δεν είναι ανώτερη από τη μετάνοια διότι το έργο της δεν μπορεί ποτέ να τελειώσει μέχρι να πεθάνουμε. Και οι δίκαιοι και οί αμαρτωλοί, όλοι μας, πρέπει πάντα να είμαστε σε μετάνοια, εφόσον θέλουμε να σωθούμε. Και δεν υπάρχει κανένα όριο στην τελείωση μας, διότι ή τελειότητα, και των τελείων ακόμη, είναι ατελής. Γι' αυτό το λόγο και ή μετάνοια δεν μπορεί να περιορισθεί ούτε σε ορισμένα χρονικά πλαίσια, ούτε σε ορισμένες πράξεις, μέχρι την ώρα του θανάτου. Να θυμάσαι ότι σε κάθε ηδονή ακολουθεί ή αηδία και ή πικρότητα.

Ή δεύτερη χάρη μετά τη χάρη του βαπτίσματος

Μετά τη χάρη του βαπτίσματος δόθηκε από το Θεό στους ανθρώπους ή χάρη της μετάνοιας. Γιατί ή μετάνοια είναι ή δεύτερη αναγέννηση, πού μας χαρίζει ό Θεός. Και τον αρραβώνα της αιώνιας ζωής, πού λάβαμε με την πίστη μας στο βάπτισμα, τον ξαναπαίρνουμε τώρα, με τη μετάνοια, ως χάρισμα του Θεού. Μετάνοια είναι ή θύρα από την οποία περνάμε και συναντούμε την ευσπλαχνία του Θεού κι αυτή ή θύρα είναι ανοιγμένη για όσους τη θέλουν. Αν δεν περάσουμε απ' αυτή την είσοδο, δεν πρόκειται να βρούμε έλεος. Διότι, κατά τη θεία Γραφή, όλοι οί άνθρωποι αμάρτησαν, όμως ό Θεός, με τη δική του χάρη, τους απαλλάσσει και τους κάνει δικαίους δωρεάν, μόνο με τη μετάνοια τους (Ρωμ. 3, 24). Ή μετάνοια είναι ή δεύτερη χάρη πού δίνει ό Θεός, και γεννιέται στην καρδιά πού έχει πίστη (εμπιστοσύνη) και φόβο Θεού. 

Ε ξ ο μ ο λ ό γ η σ η (2 άρθρα)

Ο Θεός γνωρίζει την ανθρώπινη φύση μας, γνωρίζει ότι το να πέσουμε είναι ανθρώπινο. Το να μείνουμε όμως πεσμένοι αυτό είναι το παράδοξο.
 

Αν πέσω στον δρόμο θα προσπαθήσω να σηκωθώ και αν δεν μπορώ θα έρθουν άλλοι να με βοηθήσουν. Πάντως δεν θα μείνω πεσμένος στον δρόμο.

Όμως στην ηθική πτώση, πέφτουμε και δεν θέλουμε να σηκωθούμε. Στο Πιστεύω λέμε. «Ομολογώ έν βάπτισμα εις άφεσιν αμαρτιών».

Επειδή δεν μπορούμε να ξαναβαπτιστούμε υπάρχει το δεύτερο βάπτισμα, που είναι η εξομολόγηση και η μετάνοια. Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει. – Τα δάκρυα της μετανοίας είναι σαν το νερό της κολυμπήθρας που μας αναγεννά.

Η εξομολόγηση δεν γίνεται μπροστά στο εικόνισμα, παρά μόνο στον ιερέα. Το μυστήριο της εξομολογήσεως το δημιούργησε ο Κύριος μετά την Ανάστασή Του και μάλιστα υπάρχει κάτι το χαρακτηριστικό που δεν υπάρχει σε άλλα μυστήρια, για να δείξει την σπουδαιότητα της εξομολογήσεως. (Ιωάν. Κ΄ 21-23) «είπεν ούν αυτοίς ο Ιησούς πάλιν, ειρήνη υμίν, καθώς απέσταλκέ με ο πατήρ, καγώ πέμπω υμάς, και τούτο ειπόν ενεφύσησεν και λέγει αυτοίς, λάβετε Πνεύμα Άγιον».

Την ημέρα της Πεντηκοστής επληρώθησαν, εβαπτίσθησαν στο Άγιον Πνεύμα. Η μεγάλη πνοή που ακούστηκε, επλήρωσε όλον τον οίκο που έγινε μία κολυμπήθρα και εβαπτίσθησαν «εν Πνεύματι Αγίω και πυρί». Ο Ιωάννης ο Πρόδρομος είχε πει . «Εγώ σας βαπτίζω εν ύδατι, ο ερχόμενος όμως πίσω από εμένα θα σας βαπτίση εν Πνεύματι Αγίω και πυρί». Είπεν ο Κύριος: «ά τίνων αφήτε τας αμαρτίας, αφίενται αυτοίς, άν τίνων κρατήτε, κεκράτηνται».

Αυτήν την εξουσία την έδωσε στους αποστόλους και δι’ αυτών στους ιερείς μέχρι σήμερα.

Η Εκκλησία μας έχει την διαδοχή και δεν σταματά πουθενά. Μόνο στους αποστόλους έδωσε αυτήν την εξουσία, την οποία ενήργησε πρώτος ο Ιησούς Χριστός. Όταν κατέβασαν μπροστά του, χαλώντας την στέγη στον παραλυτικό (Ματθ. Θ΄ 2-7) «και ειδών ο Ιησούς την πίστιν αυτών είπε τω παραλυτικώ, θάρσει, τέκνον» (πάντα μας δίνει θάρρος και κουράγιο) «αφέωνταί τοι αί αμαρτίαι σου». Ο παραλυτικός εξακολουθούσε όμως να μένει στο κρεβάτι του. Μερικοί από τους γραμματείς είπαν μέσα τους. Ποιος είναι αυτός που αφαιρεί αμαρτίες; Αυτό το κάνει μόνο ο Θεός.

Η άφεση των αμαρτιών γίνεται στον αόρατο πνευματικό κόσμο, δεν υπάρχει κανένα ορατό σημείο.

Ο Χριστός κατάλαβε τι εσκέπτοντο και λέει: - Για να δείτε ότι έχω εξουσία να συγχωρώ τις αμαρτίες, τότε λέει στον παραλυτικό «εγερθείς άρόν σου την κλίνην και ύπαγε εις τον οίκον σου και εγερθείς απήλθεν εις τον οίκον αυτού».

Το αόρατο και το ορατό σημείο. ‘Εκανε το ορατό για ν΄ αποδείξει το αόρατο. Ότι πράγματι είχε την δύναμη και την εξουσία να συγχωρεί αμαρτίες.

Του είπε επίσης να σηκώσει και το κρεβάτι του, για να δείξει ότι η θεραπεία είναι πλήρης και τέλεια. Ενώ πριν δεν μπορούσε να κινηθεί καν τώρα είναι τόσο γερός που μπορεί να σηκώσει και το κρεβάτι του. Η συγχώρηση των αμαρτιών είναι τέλεια και να μην επανερχόμαστε στα ίδια.

Ο παραλυτικός που σηκώθηκε είναι μία ωραία συμβολική εικόνα. Και εμείς καμιά φορά στο να επιτελέσουμε έργα αγαθά είμαστε παράλυτοι, δεν κουνάμε ούτε το μικρό μας δαχτυλάκι, δεν σηκώνουμε τα πόδια μας να επισκεφτούμε κάποιον που έχει ανάγκη.

Όταν όμως αναγεννηθούμε, όταν μας συγχωρεθούνε οι αμαρτίες μας, τότε γινόμαστε τελείως υγιείς. Ανοίγουμε τα χέρια και αγκαλιάζουμε τον πονεμένο και δίνουμε σ’ αυτόν που έχει ανάγκη.

Τα πόδια μας είναι στέρεα και πηγαίνουμε να επισκεφθούμε τον άρρωστο και τον φυλακισμένο.

Παραστεκόμαστε όποιον έχει ανάγκη, όχι μόνο υλική, αυτό είναι εύκολο. Υπάρχουν και άλλες ανάγκες ηθικές, που χρειάζεται να δώσεις τον εαυτό σου, τις δυνάμεις σου, την ψυχή σου.

Να πονέσεις με τον δικό του πόνο για να μπορέσεις να τον καταλάβεις. Μόνο έτσι μπορείς να τον βοηθήσεις. Και αυτό μπορεί να γίνει μόνο όταν είσαι τελείως υγιής.

Ο Κύριος έχει επίσης την δύναμη να κρατά τις αμαρτίες. Να μένουν ασυγχώρητες.

Οι Φαρισαίοι έκαναν διάφορες ερωτήσεις στον εκ γενετής τυφλό, για να διαστρεβλώσουν την αλήθεια, όπως συνήθως έκαναν.

Ο πρώην τυφλός τους είπε. – Εγώ ένα ξέρω, ότι ήμουν τυφλός και τώρα βλέπω - . Τότε αυτοί άρχισαν να τον βρίζουν. (Ιωάν. Θ΄ 39) «Και είπεν ο Ιησούς, εις κρίμα εγώ ήλθον εις τον κόσμον τούτον» (για να γίνει διαχωρισμός μεταξύ των ανθρώπων, να ξεχωριστούν οι καλοπροαίρετοι από τους διεστραμμένους) «ίνα οι μη βλέποντες βλέπωσι και οι βλέποντες τυφλοί γένωνται».

Του είπαν οι Φαρισαίοι. – Μήπως νομίζεις ότι εμείς δεν βλέπουμε; (στιχ. 41) «είπεν αυτοίς ο Ιησούς, εί τυφλοί ήτε, ούκ αν είχετε αμαρτίαν , νυν δε λέγετε ότι βλέπομεν, ή ούν αμαρτία υμών μένει». Αν δεν είχατε γνώση της Γραφής, δέν θα είχατε αμαρτία. Τώρα που λέτε ότι βλέπετε η αμαρτία σας μένει διότι είναι θεληματική και συνεχιζόμενη. Αυτήν την αμαρτία δεν συγχωρεί ο Θεός, όχι αυτήν που γίνεται από άγνοια ή από αμέλεια και σπεύδουμε να την βγάλουμε από πάνω μας.

Όταν πέσουμε στον βούρκο της αμαρτίας αμέσως ξέρουμε τι θα κάνουμε. Θα πάμε να πλυθούμε και να καθαριστούμε με την μετάνοια και την εξομολόγηση.

Πηγή: patirstavros.gr

Ἐξομολόγηση: τὸ σβηστήρι τοῦ Θεοῦ

Στὴν ζωή μας κάναμε πολλὰ λάθη. Κάναμε λάθη ὅταν ἤμασταν παιδιά, ὅταν γίναμε ἔφηβοι καὶ νέοι, ἀλλὰ πολὺ περισσότερο κάναμε λάθη καὶ ἀργότερα ὅταν γίναμε γονεῖς. Ἡ ζωή μας εἶναι γεμάτη λάθη. Πολλὰ ἀπ᾿ αὐτὰ ἦταν ἀνώδυνα, ἀλλὰ καὶ πολλὰ ἀπ᾿ αὐτὰ εἶχαν μεγάλες συνέπειες στὴ ζωή μας.

Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνο αὐτὰ τὰ λάθη ποὺ κάναμε. Κάναμε λάθη ἀπέναντι στὸ Θεό, οἱ περισσότεροι ἀποκοπήκαμε καὶ γυρίσαμε τὶς πλάτες σ᾿ Αὐτόν, νομίσαμε πῶς μακριὰ Τοῦ θὰ ἤμασταν εὐτυχισμένοι. Κυνηγήσαμε τὴ χαρὰ καὶ τὴ εὐτυχία στὶς ἡδονές, στὴ σάρκα, στὸν κόσμο. 

Χαράξαμε μία ζωὴ ὑλιστική, μὲ γλέντια, διασκεδάσεις, τζόγο καὶ εὔκολη ζωή, ρουφήσαμε τὴν ἁμαρτία μέχρι τελευταίας σταγόνας. Δοκιμάσαμε τὰ πάντα, καὶ ὅμως ἡ πίκρα εἶναι ἁπλωμένη στὴ ζωή μας, τὸ κενὸ ποὺ ὑπάρχει μέσα μας αὐξάνει καθημερινά.

Νομίζουμε πὼς αὐτὴ εἶναι ἡ μοῖρα μας καὶ τὸ τέλος μας.

Ἀλλὰ μέσα σ᾿ αὐτὸ τὸ πυκνὸ σκοτάδι ἕνα φῶς λάμπει, δὲν τὸ προσέξαμε, δὲν τὸ εἴδαμε. Εἶναι ὁ ἀστέρας ποὺ ὁδήγησε τοὺς μάγους στὸ σπήλαιο τῆς Βηθλεέμ. Αὐτὸ τὸ ἀστέρι ἐξακολουθεῖ νὰ ὁδηγῇ τοὺς ὁδοιπόρους τῆς ζωῆς σὲ ἐκεῖνον, στὸν ἕναν στὸ μοναδικό, στὸν Ἰησοῦ Χριστό.

Ἀδελφέ μου, σκέψου γιὰ λίγο, μὴν ἀπογοητεύεσαι, μὴν ἀπελπίζεσαι, ὑπάρχει σωτηρία, ὑπάρχει Σωτήρας. Ὁ Κύριος τῆς ἀγάπης ὁ Ἰησοῦς Χριστὸς ἀπέθανε γιὰ σένα, ἔχυσε τὸ αἷμα Τοῦ στὸ Σταυρὸ γιὰ νὰ σοῦ χαρίσῃ σωτηρία, λύτρωσι, ἐλευθερία ἀπὸ τὰ δεσμὰ τῆς ἁμαρτίας. Ἴσως δὲν γνώρισες, δὲν ἐνδιαφέρθηκες γι᾿ Αὐτόν· Αὐτὸς σὲ ἀγαπᾷ, σὲ ἀναζητᾷ, θέλει νὰ σὲ σώσῃ.

Γνωρίζεις ὅτι ὁ Κύριος ἔβαλε ἕνα σβηστήρι μέσα στὴν Ἐκκλησία Του, ποὺ μπορεῖ νὰ σβήσῃ ὅλο τὸ παρελθόν σου, ὥστε νὰ μπορέσης ν᾿ ἀνοίξῃς μία καινούρια σελίδα στὴ ζωή σου. Τὸ σβηστήρι αὐτὸ εἶναι ἡ μετάνοια, εἶναι ἡ ἐξομολόγησι, εἶναι τὸ λουτρὸ τῆς ψυχῆς. Ἐὰν θέλῃς ν᾿ ἀλλάξῃ ἡ ζωή σου, ἐὰν θέλῃς νὰ νοιώσῃς χαρὰ καὶ εἰρήνη, πᾶρε τὴν ἀπόφασι ν᾿ ἀλλάξῃς ζωὴ καὶ πορεία.

Ἡ ζωὴ ποὺ κάνεις θὰ σὲ ὁδηγήσῃ σὲ ἕνα θάνατο αἰώνιο· ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ σὲ καλεῖ, θέλει νὰ σὲ σώσῃ. Αὐτὸ ποὺ διαβάζεις αὐτὴ τὴν ὥρα εἶναι ἡ φωνὴ τοῦ Θεοῦ· μὴ κλείσῃς τὴν καρδιά σου στὴ φωνή Του, ἔλα κοντά Του, πήγαινε νὰ βρῇς ἕνα πνευματικό, ἄνοιξε τὴν καρδιά σου στὸ Θεό, πὲς τὰ λάθη τῆς ζωῆς σου μὲ εἰλικρίνεια, μὲ ταπείνωσι, μὲ ἀληθινὴ μετάνοια, καὶ ὁ Θεὸς θὰ σὲ σώσῃ, θὰ σὲ ἀλλάξῃ, θὰ σὲ καταστήσῃ παιδὶ δικό του, θὰ σοῦ χαρίσῃ τὸ Πνεῦμα Του τὸ Ἅγιον, θὰ γίνῃς νέος ἄνθρωπος, καινὴ κτίσι, πολίτης τοῦ οὐρανοῦ.

Αμήν.

Πηγή: patirstavros.gr

ΥΔΩΡ ΚΑΙ ΔΑΚΡΥΑ

Οι Αμερικανοί γιατροί Harvey and Marilyn Diamond, στο βιβλίο τους «Φόρμα ζωής» (έκδοση Αλκυών, σελ. 69-71, Αθήνα 2003), ανάμεσα στα άλλα ενδιαφέροντα που γράφουν υποστηρίζουν τα εξής. 

Ο πλανήτης μας κατά 71% αποτελείται από νερό. Συνεπώς, εάν θέλει να επιζήσει, θα πρέπει να φροντίσει να διατηρηθεί αυτή η ποσότητα ύδατος. Το σώμα μας επίσης αποτελείται κατά 70% από νερό. Επομένως για να είναι ακμαίο και σφριγηλό, με ζωτικότητα 100%, θα πρέπει να ακολουθούμε μια διατροφή που περιέχει νερό, σε ποσοστό τουλάχιστον 70%. Με άλλα λόγια πρέπει να έχουμε τροφές υψηλού υδατικού περιεχομένου. Αυτές οι τροφές είναι τα φρούτα και τα λαχανικά. Όλα τα άλλα φαγητά που τρώμε είναι συμπυκνωμένες τροφές. Το νερό που είχαν αφαιρέθηκε με την επεξεργασία ή το μαγείρεμα.

Το νερό μας τρέφει αλλά και μας καθαρίζει. Μεταφέρει τα θρεπτικά συστατικά των τροφών σ’ όλα τα κύτταρα του σώματος μας, και εν συνεχεία, απομακρύνει όλα τα τοξικά απόβλητα. Και οι δύο ενέργειες του είναι εξ ίσου βασικές. Ας σταθούμε στην δεύτερη ενέργεια του νερού, την καθαριότητα και την αποτοξίνωση του σώματος μας. Όλα όσα έχουμε χρειάζονται πλύσιμο, για να είναι καθαρά και λειτουργικά. Τα ρούχα μας, το σώμα μας, το αυτοκίνητο μας, το σπίτι μας· όλα τα πλένουμε και τα καθαρίζουμε. Ένα μόνο πράγμα δεν καθαρίζουμε· το εσωτερικό του σώματος μας. Τρώμε και ζούμε με τέτοιο τρόπο, ώστε δεν αφήνουμε ποτέ να καθαρισθεί αποτελεσματικά το εσωτερικό του σώματος μας, που είναι πιο σημαντικό και από το εξωτερικό του μέρος. Μερικοί άνθρωποι ζουν επί δεκαετίες ή και όλη τους την ζωή, χωρίς να κάνουν ποτέ ό,τι είναι απαραίτητο, ώστε να απομακρυνθούν τα τοξικά απόβλητα από το εσωτερικό του οργανισμού τους. Ο μόνος τρόπος για να γίνει ο καθαρισμός αυτός, κατά τους συγγραφείς, είναι να τρώμε τροφές με υψηλό υδατικό περιεχόμενο. Το νερό που πίνουμε δεν αρκεί, γιατί δεν περιέχει τα ένζυμα και τα άλλα ζωτικά στοιχεία που περιέχουν τα φρούτα και τα λαχανικά.

Ο λόγος που ζούμε κατά αφύσικο τρόπο, τρώγοντας τροφές που δεν καθαρίζουν το σώμα μας αλλ’ αντιθέτως φράζουν όλα τα συστήματα του οργανισμού, είναι ότι είμαστε αιχμάλωτοι της γεύσεως. Είμαστε ικανοί να κάνουμε τα πάντα για τη γεύση. Ποικίλοι συνδυασμοί φαγητών, περίπλοκα μαγειρέματα, συνεχείς προσπάθειες για ικανοποίηση της γευστικής ηδονής. Ζούμε για να τρώμε και δεν τρώμε για να ζούμε.

*****

Και από την υγιεινή χρήση των τροφών στην υγιεινή της ψυχής και του πνεύματος. Όπως προαναφέραμε είμαστε αιχμάλωτοι της γεύσεως. Αλλά συγχρόνως είμαστε αιχμάλωτοι της ποικίλης ηδονής. Ενώ την ηδονή την έδωσε ο Θεός να είναι συμβατή με την ωφέλεια, την καθαρότητα, την άσκηση, την ηθική, την νήψη, την κατά φύση ζωή, ο άνθρωπος την πήρε και την αποδέσμευσε απ’ όλα τα ανωτέρω και την ικανοποιεί ακρίτως και ασκόπως. Αποτέλεσμα η ψυχοσωματική του κατάρρευση. Ένα παράδειγμα. Λένε οι γιατροί· «να σηκώνεσαι από το τραπέζι με ελαφρύ στομάχι, ευδιάθετος και έτοιμος για οποιαδήποτε ενέργεια και δράση». Και ο ιερός Χρυσόστομος λέγει· «να φας τόσο ώστε μετά το φαγητό να μπορείς να προσευχηθείς, να μπορείς να διαβάσεις την αγία Γραφή, να μπορείς να έχεις κατάνυξη και εγρήγορση». Και εμείς σηκωνόμαστε νυσταλέοι, ναρκωμένοι, μόλις που καταφέρνουμε να συρθούμε μέχρι το κρεββάτι ή τον καναπέ.

-Καλά θα προσπαθήσω ν’ απολαμβάνω την ηδονή μέσα στα όρια της φύσεως και του Θεού -θα πει κανείς- αλλά για την διόρθωση των όσων παρά φύση έκανα και τα οποία με πιέζουν ψυχικά τι να κάνω; Για την διόρθωση και υγιεινή του σώματος οι γιατροί συνιστούν τροφές υψηλού υδατικού περιεχομένου όπως είδαμε. Για την ψυχική υγιεινή και ευεξία η Εκκλησία μας συνιστά τα δάκρυα της μετανοίας. Αυτά πλένουν την ψυχή που είναι άπλυτη 10-20-30-40-80 χρόνια. Οι περισσότεροι ζούμε ανεξομολόγητοι ή έχουμε να εξομολογηθούμε από το σχολείο, από το στρατό…Και όσοι εξομολογούμεθα το κάνουμε τυπικά, από συνήθεια, χωρίς ενδόμυχη εξέταση στα άδηλα και τα κρύφια της ψυχής μας. Σαν γνήσιοι Φαρισαίοι πάμε στην εξομολόγηση για να πούμε τα σφάλματα των άλλων και όχι τα δικά μας. Και το σπουδαιότερο· πάμε στην εξομολόγηση χωρίς δάκρυα. Λέγει ο Συμεών ο νέος θεολόγος· «ποτέ μη κοινωνήσεις χωρίς δάκρυα». Πόσο το νερό είναι αναγκαίο και για την σωματική και για την ψυχική υγεία! Πόσο είναι αναγκαίο ως τροφή αλλά και ως καθάρσιο του σώματος και της ψυχής! Ειδικά στη μορφή των δακρύων. Οι άγιοι μερικές φορές, λόγω ειδικών συνθηκών ή λόγω ειδικής ασκήσεως, δεν πλένανε με νερό το σώμα τους. Πλένανε όμως κι αυτό και τη ψυχή τους με τα δάκρυα τους. Ας τους μιμηθούμε.

Πηγή: pmeletios.com

Αν έχεις αμαρτίες, να μην απελπιστείς

Γράφει:Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος

«Αν έχεις αμαρτίες, να μην απελπιστείς, αυτά δεν παύω να σας τα λέω συνεχώς, και αν κάθε μέρα αμαρτάνεις, να μετανοείς καθημερινά. 

Γιατί η μετάνοια είναι το φάρμακο κατά των αμαρτημάτων είναι η προς τον Θεόν παρρησία, είναι όπλο κατά του διαβόλου, είναι η μάχαιρα πού του κόβει το κεφάλι, είναι η ελπίδα της σωτηρίας, είναι η αναίρεση της απογνώσεως.

Η μετάνοια μάς ανοίγει τον ουρανό και μάς εισάγει στον Παράδεισο. Γι' αυτό (σου λέω), είσαι αμαρτωλός; μην απελπίζεσαι. Ίσως βέβαια αναλογιστείς. Μα τόσα έχω ακούσει στην Εκκλησία και δεν τα ετήρησα. Πώς να εισέλθω και πάλι και πώς και πάλι να ακούσω; Μα γι' αυτό ακριβώς πρέπει να εισέλθεις επειδή, όσα άκουσες δεν τα ετήρησες. Να τα ξανακούσεις, λοιπόν, και να τα τηρήσεις.

Εάν ο ιατρός σου βάλει φάρμακο στην πληγή σου και παρά ταύτα δεν καθαρίσει, την επομένη ημέρα δεν θα σου ξαναβάλει πάλι; Μη ντρέπεσαι, λοιπόν, να ξαναέλθεις στην Εκκλησία. Να ντρέπεσαι όταν πράττεις την αμαρτία. Η αμαρτία είναι το τραύμα και η μετάνοια το φάρμακο. Αν, λοιπόν, έχεις παλιώσει σήμερα από την αμαρτία, να ανακαινίσεις τον εαυτό σου με τη μετάνοια. Και είναι δυνατό, μπορεί να πει κανείς να σωθώ, αφού μετανοήσω; 

Και βέβαια είναι. Μα, όλη τη ζωή μου την πέρασα μέσα στις αμαρτίες, και εάν μετανοήσω θα βρω τη σωτηρία; Και βέβαια. Από που γίνεται αυτό φανερό; Από τη φιλανθρωπία του Κυρίου σου... Γιατί η φιλανθρωπία του Θεού δεν έχει μέτρο. Και ούτε μπορεί να ερμηνευτεί με λόγια η πατρική Του αγαθότητα. Σκέψου μια σπίθα πού έπεσε μέσα στη θάλασσα, μήπως μπορεί να σταθεί εκεί ή να φανεί;

Όση σχέση έχει, λοιπόν, μια σπίθα με το πέλαγος, τόση σχέση έχει η αμαρτία σου σε σύγκριση με τη φιλανθρωπία του Θεού. Και καλύτερα, θα έλεγα, όχι τόση, άλλα πιο πολλή. Γιατί το πέλαγος, ακόμη και αν είναι απέραντο, έχει όριο, μέτρο και σύνορα. Η φιλανθρωπία όμως του Θεού είναι απεριόριστη. Γι' αυτό σου επαναλαμβάνω. Είσαι αμαρτωλός; Μην απελπίζεσαι».

Πηγή: gonia.gr

Η ΜΕΤΑΝΟΙΑ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΙΕΡΟ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟ

ΑΡΧΙΜΑΝΔΡΙΤΗΣ, ΜΕΛΕΤΙΟΣ ΑΠ. ΒΑΔΡΑΧΑΝΗΣ

Α΄. Ορισμός μετανοίας.

ΠΡΙΝ δούμε τη διδασκαλία του ι. Χρυσοστόμου για την μετάνοια, ας παραθέσουμε ένα ορισμό της μετάνοιας που δίδει σε σχετική ομιλία του. 

«Η μετάνοια είναι», λέγει ο ιερός πατήρ, «θεραπευτικό ιατρείο της αμαρτίας· είναι δώρο ουράνιο, δύναμη θαυμαστή, χάρη που νικά τις συνέπειες των νόμων. Γι’ αυτό δεν απορρίπτει τον πόρνο, δεν διώχνει το μοιχό, δεν αποστρέφεται τον μέθυσο, δεν σιχαίνεται τον ειδωλολάτρη, δεν απομακρύνει τον κακολόγο, δεν διώχνει τον βλάσφημο, ούτε τον αλαζόνα, αλλ’ όλους τους μεταβάλλει· γιατί η μετάνοια είναι χωνευτήρι της αμαρτίας»1.

Β΄. Αποτελεσματικότητα της μετανοίας.

Από τον ορισμό που παραθέσαμε φαίνεται η αξία και η αποτελεσματικότητα της μετανοίας. Η μετάνοια αφ’ ενός εξαφανίζει τις παρανομίες, τα δάκρυα, τις ενοχές, τον φόβο, την απόγνωση, και μας δίδει παρρησία προς τον Θεό, αφ’ ετέρου αλλάζει οντολογικά την μεταπτωτική φύση μας. Η Εκκλησία, μέσα στην οποία ανθεί και αξιοποιείται η μετάνοια, είναι ανώτερη και από την κιβωτό του Νώε. Διότι η κιβωτός εκείνη δέχθηκε ζώα και τα διατήρησε σώα από τον κατακλυσμό, δεν άλλαξε όμως την φύση τους. Ο λύκος παρέμεινε λύκος και το γεράκι το ίδιο. Ενώ εδώ η μετάνοια δίνει την δυνατότητα στον λύκο να γίνει πρόβατο και στο φίδι αρνί. Όχι βέβαια ότι ο άνθρωπος παίρνει κάτι που δεν είχε, αλλά με την απομάκρυνσή του από την αμαρτία ξαναγυρίζει στο αρχαίο κάλλος, ξαναγίνεται εικόνα Θεού2.

Ρωτούσαν οι ακροατές τον Χρυσόστομο· «Είναι δυνατό να μετανοήσει κανείς και να σωθεί;». «Όλη τη ζωή μου την πέρασα μέσα στις αμαρτίες, και σώζομαι εάν μετανοήσω;»3. Και απαντούσε ο ι. πατήρ· «Ασφαλώς. Βεβαιότατα. Ο Κύριός μας έχει την δύναμη να εξαλείφει τα αμαρτήματα σε τέτοιο βαθμό, ώστε ούτε ίχνος να μη μείνει. Στην περίπτωση των ιατρών του σώματος αυτό μερικές φορές είναι αδύνατο. Γι’ αυτό, ενώ το τραύμα θεραπεύεται, η ουλή μένει. Ο Θεός όμως, όταν εξαλείφει τα αμαρτήματα, ούτε ουλή αφήνει ούτε ίχνος επιτρέπει να μείνει, αλλά μαζί με την υγεία χαρίζει και την ομορφιά, μαζί με την απαλλαγή της τιμωρίας δίνει και τη δικαιοσύνη, και κάνει εκείνον που έχει αμαρτήσει ίσον με εκείνον που δεν έχει αμαρτήσει. Γιατί εξαλείφει το αμάρτημα και το κάνει ούτε καν να υπάρχει και σαν να μη έγινε. Τόσο πολύ τέλεια το εξαλείφει, χωρίς να μένει ούτε ουλή ούτε ίχνος ούτε σημάδι αποδεικτικό ούτε δείγμα»4. Γι’ αυτό ο Ησαΐας βροντοφωνάζει· «Και δεύτε διαλεχθώμεν, λέγει Κύριος· και εάν ώσιν αι αμαρτίαι υμών ως φοινικούν, ως χιόνα λευκανώ, εάν δε ώσιν ως κόκκινον, ως έριον λευκανώ»5. Βλέπετε, αναφωνεί ο ι. πατήρ σχολιάζοντας το χωρίο του Ησαΐα, βλέπετε, εάν κάπου υπάρχει ουλή ή ρυτίδα μαζί με το χρώμα της καθαρότητας; Μήπως υπάρχουν κάπου μαυράδια ή λεκέδες; Πουθενά δεν φαίνονται. Η παντοδυναμία του Θεού, όταν το ζητήσει ο άνθρωπος, εξαλείφει τα πάντα6.

Γ΄. Έμπρακτη και ουσιαστική μετάνοια.

Αλλά ενώ η μετάνοια έχει τόση αξία και αποτελεσματικότητα, για να δρέψουμε τους καρπούς της πρέπει η προσωπική μας μετάνοια να είναι έμπρακτη και ουσιαστική. Διότι «μετάνοια είναι όχι εκείνη που διακηρύσσεται με λόγια, αλλ’ εκείνη που διαβεβαιώνεται από τα ίδια τα πράγματα»7. Ο Ησαΐας λέγει· «Λούσασθε και καθαροί γίνεσθε, αφέλετε τάς πονηρίας από των ψυχών υμών απέναντι των οφθαλμών μου»8. Και σχολιάζει ο άγιος Ιωάννης· Αφού λέγει «αφέλετε τας πονηρίας από των καρδιών υμών», γιατί προσθέτει και « απέναντι των οφθαλμών μου»; Δεν ήταν αρκετό το πρώτο μέρος της προτάσεως; Γιατί διαφορετικά βλέπουν τα μάτια των ανθρώπων και διαφορετικά ο οφθαλμός του Θεού. «Ο άνθρωπος βλέπει στο πρόσωπο, ενώ ο Θεός στην καρδιά»9. Είναι σαν να λέγει ο Θεός στους ανθρώπους, που μετά την πτώση υποκρίνονται και παίζουν συνεχώς θέατρο ακόμη και μπροστά στα μάτια του Θεού, ότι προσέξτε, μη νοθεύετε τη μετάνοια με προσχήματα, αλλά δείξτε τους καρπούς της μετανοίας10.

Πολύ σοφά και αξιοπρόσεκτα λόγια. Διότι οι άνθρωποι ρέπουν σε μια τυπική μετάνοια. Ακόμη και οι ευσεβέστεροι εφησυχάζουν απλώς σε κάποια σωματική άσκηση, συνήθως νηστεία, την οποία χρησιμοποιούν και ως μόνη προετοιμασία για τη θεία κοινωνία. Γι’ αυτό ο ι. πατήρ σε ομιλία του λεχθείσα κατά την περίοδο της Μ. Σαρακοστής, την κατ’ εξοχήν περίοδο μετανοίας, λέγει τα εξής. «Είναι δυνατό να υποστούμε τον κόπο της νηστείας, αλλά να μη λάβουμε το μισθό της νηστείας. Πως; Όταν απέχουμε βέβαια από τις τροφές, δεν απέχουμε όμως από τα αμαρτήματα· όταν δεν τρώμε κρέατα, κατατρώμε όμως τα σπίτια των πτωχών· όταν δεν μεθάμε βέβαια με κρασί, μεθάμε όμως με την πονηρή επιθυμία· όταν μένουμε όλη τη μέρα νηστικοί, αλλά περνούμε όλη τη την ημέρα με ακόλαστα θεάματα. Να, και κόπος νηστείας, και μισθός νηστείας κανένας, όταν πηγαίνουμε στα θέατρα παρανομίας»11. Τι θα έλεγε ο ι. πατήρ σήμερα, εάν έβλεπε ότι το θέατρο της εποχής του, που το θεωρούσε «καθέδρα της διαφθοράς, γυμναστήριο της ακολασίας, διδασκαλείο της ασελγείας και όλων των κακών»12, μπήκε μέσω της τηλεοράσεως σε κάθε σπίτι, σε κάθε γωνιά της γης, και οι χριστιανοί ξοδεύουν ώρες ολόκληρες για να παρακολουθούν πιστεύοντας συγχρόνως ότι είναι ιδεώδεις πιστοί; Κι όμως «μοιχεία είναι όχι μόνο η ένωση, ούτε μόνο η σαρκική μείξη, αλλά και το ακόλαστο βλέμμα»13, και οι πνευματικοί οφείλουν να τονίζουν, ότι δεν νοείται μετάνοια εάν συνυπάρχει παρακολούθηση αισχρών θεαμάτων.

Δ΄. Εμπόδια μετανοίας.

α΄) Ο νόμος είναι κοπιαστικός. Ο Θεός μας ζητά αδύνατα.

Αυτή είναι μια απάντηση που έδιναν οι ακροατές του ι. Χρυσοστόμου στις ζωηρές προτροπές του για μετάνοια. Και απαντούσε ο άγιος πατήρ· Κλείσε το στόμα σου, μη κατηγορείς τον Κύριο· γιατί δεν αποτελεί αυτό δικαιολογία, αλλά προσθήκη της αμαρτίας πολύ πιο χειρότερη από την προηγούμενη. Αυτοί που λένε παρόμοιες δήθεν δικαιολογίες μοιάζουν με το δούλο που πήρε ένα τάλαντο χωρίς να το αξιοποιήσει και, όταν θέλησε να δικαιολογηθεί, είπε· «Ήξερα ότι είσαι σκληρός· θερίζεις όπου δεν έσπειρες και μαζεύεις απ’ όπου δεν σκόρπισες»14. Μη κατηγορείς τον Κύριο· δεν πρόσταξε αδύνατα. Κι αυτό φαίνεται απ’ το ότι υπάρχουν άνθρωποι που όχι απλώς τα τηρούν αλλά και τα υπερβαίνουν. Π.χ. υπάρχουν άνθρωποι όχι απλώς ηθικοί αλλά και παρθένοι εντελώς. Υπάρχουν άνθρωποι όχι απλώς ελεήμονες αλλά εντελώς ακτήμονες. Όλα αυτά δείχνουν την ευκολία των προσταγμάτων του Θεού. Δεν θα τα υπερέβαιναν αυτά, αν δεν ήταν εύκολα. Εύκολα λοιπόν τα προστάγματα του Θεού και όχι δύσκολα15. Τώρα, αν σε πολλούς φαίνονται δύσκολα τα προστάγματα του ευαγγελίου, είναι δύσκολα όχι από τη φύση τους αλλ’ εξ αιτίας της ραθυμίας των ακροατών. Η δυσκολία δεν βρίσκεται στη φύση των πραγμάτων, αλλά στην προαίρεση των ανθρώπων. Και ότι αυτό είναι αληθινό γίνεται φανερό από το εξής· το μέλι έχει φύση γλυκιά και ευχάριστη, αλλά στους ασθενείς είναι πικρό και αηδιαστικό· όχι όμως από τη φύση του αλλά εξ αιτίας της ασθένειας εκείνων. Έτσι και ο νόμος, αν φαίνεται ότι είναι βαρύς, αυτό προέρχεται όχι από τη φύση του, αλλ’ από τη ραθυμία μας16.

β΄) Απόγνωση και αδιαφορία.

Δύο βασικά και δυσυπέρβλητα εμπόδια για να δεχθούμε την ωφέλεια της σωστής μετανοίας είναι η απόγνωση και η αδιαφορία.

Η απόγνωση δεν αφήνει τον πεσμένο να σηκωθεί, ενώ η αδιαφορία οδηγεί στην πτώση εκείνον που είναι όρθιος. Η δύναμη της απογνώσεως και της αδιαφορίας φαίνεται σε πολλά βιβλικά παραδείγματα. Ο διάβολος πριν την πτώση του ήταν αγαθός· έδειξε αδιαφορία, έπεσε, και μετά κυριεύθηκε από απόγνωση και χάθηκε. Ο Παύλος ήταν βλάσφημος και διώκτης της Εκκλησίας· έδειξε όμως προθυμία, δεν κυριεύθηκε από απόγνωση, και έγινε ίσος με τους αγγέλους. Ο Ιούδας ήταν απόστολος· αλλ’ επειδή έδειξε ραθυμία, έγινε προδότης. Ο ληστής μετά από τόση κακία, επειδή δεν κυριεύθηκε από απόγνωση, έγινε πρώτος πολίτης του παραδείσου· το ίδιο και ο τελώνης. Ενώ ο Φαρισαίος από εγωισμό και αφοβία για τους κινδύνους της πνευματικής ζωής κατρακύλησε από το ύψος της αρετής. Και δεν είναι μόνο άτομα που καταστράφηκαν ή σώθηκαν, αναλόγως της στάσεώς τους, αλλά και ολόκληρες πόλεις. Τα Σόδομα και η Γομόρα καταστράφηκαν από την αδιαφορία τους. Είναι χαρακτηριστική η στάση των γαμβρών του Λώτ, όταν τους ειδοποίησε ότι θα καταστρέψει ο Θεός την πόλη τους. «Έδοξε γελοιάζειν εναντίον των γαμβρών αυτού»17, λέει η αγία Γραφή. Τους φάνηκε ότι τους κοροϊδεύει και ότι τους λέει αστεία πράγματα. Και όχι μόνο πόλεις αλλά ολόκληρη η οικουμένη καταστράφηκε από την αδιαφορία της την εποχή του Νώε. Αντιθέτως η πόλη της Νινευή, επειδή δεν έπεσε στην απόγνωση αλλά έδειξε συγκλονιστική μετάνοια, σε τρεις μέρες σώθηκε18.

«Κανείς λοιπόν ας μην απελπίζεται για την σωτηρία του.Δεν είναι φυσική η κακία· έχουμε τιμηθεί με προαίρεση και ελευθερία. Είσαι τελώνης; Μπορείς να γίνεις ευαγγελιστής. Είσαι βλάσφημος; Μπορείς να γίνεις απόστολος. Είσαι ληστής; Μπορείς να λεηλατήσεις τον παράδεισο. Είσαι μάγος; Μπορείς να προσκυνήσεις τον Κύριο. Δεν υπάρχει καμμία αμαρτία που να μην σβήνεται με την μετάνοια. Γι’ αυτό ο Κύριος διάλεξε τους πιο καλούς καρπούς της πονηρίας, για να μη μπορεί κανείς στο τέλος ν’ απαλλαγεί από τη κατηγορία»19. Μόνο ας προσέχουμε τη ραθυμία και τη αδιαφορία.

γ΄) Η ντροπή

Τρίτο βασικό και ουσιαστικό εμπόδιο για τη μετάνοια είναι η ντροπή. Πολύ μεγάλο εμπόδιο. Η ντροπή δόθηκε από τον Θεό για να μας συγκρατεί από τον κατήφορο της αμαρτίας. Κι όμως το δώρο του Θεού το πήρε ο σατανάς και το έκανε εμπόδιο για τη μετάνοια.

«Πρόσεχε τι σου έκανε ο διάβολος», αναφωνεί ο ι. πατήρ. «Δύο είναι αυτά· η αμαρτία είναι τραύμα, η μετάνοια φάρμακο. Η αμαρτία έχει ντροπή, ενώ η μετάνοια έχει την παρρησία· η αμαρτία προκαλεί το σάπισμα, η μετάνοια προκαλεί την θεραπεία. Την τάξη αυτή αντέστρεψε ο σατανάς, και έδωσε την παρρησία στην αμαρτία και τη ντροπή στη μετάνοια»28.

Γιατί όμως να το δεχόμαστε αυτό, τη δαιμονική αυτή ανατροπή των πραγμάτων; «Μήπως το φάρμακο προξενεί τη σαπίλα; Μήπως το τραύμα παρέχει τη θεραπεία»21. Δεν λέει η αγία Γραφή «Λέγε γαρ τάς ανομίας σου πρώτος, ίνα δικαιωθής»22, και «δίκαιος εαυτού κατήγορος εν πρωτολογία»23; Δεν καταλαβαίνουμε ότι μ’ αυτή την ανατροπή των πραγμάτων ο σατανάς και στην αμαρτία μας σέρνει και από τη μετάνοια μας αποτρέπει;

«Τι ντρέπεσαι τώρα; Όταν πόρνευες δεν ντρεπόσουν, όταν παίρνεις το φάρμακο ντρέπεσαι; Όταν απαλλάσσεις τον εαυτό σου από την αμαρτία ντρέπεσαι; Τότε όφειλες να ντρέπεσαι, όταν αμάρτανες· τώρα που γίνεσαι δίκαιος όχι»24.

Ε΄. Μετάνοια και χρόνος.

Για την μετάνοια δεν χρειάζεται μεγάλο διάστημα χρόνου. Εάν υπάρχει ζήλος και ορμή, αρκεί και μία στιγμή.

Ο Πέτρος αρνήθηκε τον Χριστό τρεις φορές. Έφθασε στο κατάντημα να φοβηθεί μια υπηρετριούλα. Κι όμως, την ίδια νύχτα που έπεσε, την ίδια και σηκώθηκε. Την ίδια νύχτα και την πληγή δέχτηκε και το φάρμακο. Και αρρώστησε και επανεύρε την υγεία του. Η πτώση του φοβερή· κανένα κακό δεν είναι ίσο με την άρνηση. Το αξίωμά του μεγάλο· ήταν απόστολος. Με ανθρώπινα κριτήρια συγγνώμη γι’ αυτόν δεν υπήρχε. Κι όμως μέσα σε μία νύχτα βρήκε την θεραπεία. Οι Νινευΐτες καταδικάσθηκαν αμετάκλητα από τον Θεό να καταστραφούν εντός τριών ημερών. Κι όμως μέσα σε τρεις μέρες κατόρθωσαν να εξαλείψουν τόσων αμαρτημάτων οργή23.

«Δεν περιμένει ο Θεός να περάσει χρόνος από τη μετάνοια· είπες την αμαρτία σου, δικαιώθηκες· μετανόησες, ελεήθηκες. Δεν απομακρύνει την αμαρτία ο χρόνος, αλλ’ ο τρόπος εκείνου που μετανοεί σβήνει την αμαρτία· είναι δυνατό να περάσει πολύς χρόνος και να μη επιτύχει κάποιος την σωτηρία· και άλλος πάλι μέσα σε λίγο χρόνο, αφού εξομολογηθεί ειλικρινά, ν’ απαλλαχθεί από την αμαρτία»26. Έτσι ο μακάριος Σαμουήλ, αν και ανάλωσε πολύ χρόνο για να προσεύχεται να σωθεί ο Σαούλ, δεν πέτυχε τίποτα, διότι δεν τον βοήθησε ο τρόπος του Σαούλ. Ενώ ο μακάριος Δαυίδ, που μετά τον έλεγχο του Νάθαν έδειξε ειλικρινή μετάνοια, σώθηκε. Ένας λόγος ειλικρινής, που λέχθηκε μέσα σε μια στιγμή, πρόσφερε αμέσως τη σωτηρία27. Διότι μόλις είπε ο Δαυίδ «Ήμαρτον τω Κυρίω» αμέσως του είπε ο Νάθαν· «Και Κύριος παρεβίβασε το αμάρτημά σου, ου μη αποθάνης»28.

Λοιπόν δεν χρειάζεται χρόνος για τη μετάνοια αλλά διάθεση. Το μόνο που δεν πρέπει να μας διαφεύγει, ότι «ο τωρινός καιρός είναι καιρός μετανοίας· γιατί είναι μεγάλος ο φόβος για τα αμαρτήματα που διαπράξαμε, αν δεν προλάβει η μετάνοια τη τιμωρία»29. «Προφθάσωμεν το πρόσωπο αυτού εν εξομολογήσει»30. Κάποτε θα έλθει η ώρα που θα διαλυθεί το θέατρο του κόσμου αυτού, ή θα τελειώσει η ζωή μας. Τότε πλέον θα αρχίσει ο χρόνος της κρίσεως. Ας εκμεταλλευθούμε τον τωρινό χρόνο της μετανοίας. Μέχρι τώρα φροντίζαμε να ζούμε για την σάρκα, τις ηδονές, τη δόξα. Ας φροντίσουμε πλέον για το πνεύμα, για τις αρετές, για τη μετάνοια. Μια επίσκεψη στους τάφους αρκεί να μας συνετίσει. Δεν υπάρχει εκεί πλέον η ομορφιά της νεότητας, το χαρούμενο πρόσωπο, τα όμορφα μάτια, τα φλογερά χείλη, το λαμπερό μέτωπο, η καλοκαμωμένη μύτη. Δεν ξεχωρίζει ο σοφός από τον αγράμματο, ο ιδιώτης από τον βασιλιά, ο ευγενής από τον δούλο. Αυτά αν σκεφθούμε, όσο ακόμη έχουμε καιρό, ας επιστρέψουμε από τον πλανεμένο δρόμο μας31.

Και αφού αναγκαστικά θα λυπηθούμε για τα αμαρτήματά μας, είτε εδώ είτε εκεί, είναι προτιμότερο να λυπηθούμε εδώ, παρά εκεί. Και στην άλλη ζωή θα υπάρχει λύπη για τις αμαρτίες, αλλά δεν θα υπάρχει λύτρωση και βελτίωση της καταστάσεως. Διότι λέγει ο ψαλμωδός· «Εν τω Άδη τις εξομολογήσεταί σοι;»32. Όχι ότι δεν θα εξομολογούμεθα, αλλά ότι θα αποβαίνει μάταιο. Παράδειγμα η περίπτωση του πλουσίου και του φτωχού Λαζάρου. Ο πλούσιος υποφέροντας στην κόλαση βελτιώνεται και ενδιαφέρεται για τα πέντε αδέλφια του -αν και δεν τα βλέπει, όπως έβλεπε χρόνια τον Λάζαρο- να μη καταντήσουν όπως κι αυτός. Αφού απέτυχε ο ίδιος να ευεργετηθεί, στη συνέχεια φροντίζει για την σωτηρία των άλλων. Πόσο σκληρός ήταν πριν, και πόσο φιλάνθρωπος έγινε μετά! Κι όμως δεν ωφελήθηκε σε τίποτα από τη μετάνοια και βελτίωσή του αυτή. Διότι η μετάνοιά ήταν άκαιρος33.

ΣΤ΄. Ιδιότητες Θεού και μετάνοια.

Για να συνειδητοποιήσουμε πόσο εύκολα μας δέχεται ο Θεός και πόσο επιθυμεί την επιστροφή μας, ο ι. Χρυσόστομος, ευκαίρως–ακαίρως, αναφέρεται στις ιδιότητες και τα γνωρίσματα του Θεού. Έτσι ο Θεός είναι·

α΄) Ήμερος Δεσπότης.

Ο Θεός είναι ήμερος Δεσπότης. Θέλει μια αιτία να βρει και αμέσως να επιδείξει όλη τη φιλανθρωπία του. Ο Θεός, εάν αμαρτάνοντας και μένοντες ατιμώρητοι δεν γινόμασταν χειρότεροι, θα παρέβλεπε την τιμωρία μας. Αλλά ξέρει ότι η ζημιά που υφιστάμεθα, εάν αμαρτάνοντας δεν τιμωρηθούμε, δεν είναι λιγώτερη από τη ζημιά που υφιστάμεθα από τα ίδια τα αμαρτήματα. Επειδή λοιπόν θέλει να διορθώσει τιμωρεί, και όχι για να πάρει ικανοποίηση.

Γι’ αυτό λέει στο Μωυσή· «Άφες με, και θυμωθείς εκτρίψω αυτούς»34. Όχι ότι ο Μωυσής τον κρατούσε, διότι παρευρισκόταν σιωπών, αλλά επειδή οι Ισραηλίτες έκαναν πράξεις άξιες τιμωρίας, και ήταν αναγκαία η τιμωρία, ο Θεός όμως δεν ήθελε να τους τιμωρήσει, ούτε όμως και να τους κάνει οκνηρούς, γι’ αυτό παρουσιάζεται ότι δήθεν ο Μωυσής δεν τον αφήνει να τους τιμωρήσει.

Επίσης στον Ιεζεκιήλ λέει· «Περιδράμετε και ίδετε εν τοις οδοίς Ιερουσαλήμ, ει έστι τις ποιών κρίμα και δικαιοσύνην· ίλεως έσομαι αυτοίς»35. Δηλαδή, από την αρετή του ενός συναπολαμβάνουν και πολλοί από τους πονηρούς. Όταν όμως είναι πολλοί οι πονηροί και ένας ο δίκαιος, τότε αυτός δεν καταστρέφεται μαζί τους. Έτσι ο Μωυσής σώζει τους Ισραηλίτες αλλά και ο Νώε δεν χάνεται μαζί με τους άλλους.

Αλλά έχουμε και τρίτο παράδειγμα που δείχνει πόσο ήμερος είναι ο Δεσπότης. Όταν δεν βρει ζώντες ανθρώπους να έχουν παρρησία για να ικετεύσουν, καταφεύγει σ’ εκείνους που έχουν πεθάνει και ότι συγχωρεί τα αμαρτήματα εξ αιτίας εκείνων. Έτσι στον Εζεκία λέει· «Υπερασπιώ της πόλεως ταύτης δι’ εμέ, και δια Δαυίδ τον παίδα μου»36τον ήδη τετελευτηκότα.

Να λοιπόν ότι τα πάντα μετέρχεται ο Θεός, ώστε να μας απαλλάξει από την κόλαση και την τιμωρία37.

β΄) Ο Θεός είναι βραδύς για τιμωρία, γρήγορος για σωτηρία.

Βλέπουμε ότι στην περίπτωση του Δαυίδ ο Θεός δεν τον ελέγχει αμέσως όταν αμάρτησε, αλλά αφού κυοφόρησε η γυναίκα και γεννήθηκε το βρέφος, τότε αποστέλλεται ο Νάθαν. Γιατί γνωρίζει ο Θεός ότι στην έξαψη του πάθους δεν προσφέρει τίποτα ο έλεγχος. Αλλά ενώ άργησε να τον ελέγξει ο Θεός, μόλις ο Δαυίδ είπε «ημάρτησα τω Κυρίω»38, σε μια στιγμή του δόθηκε η μετάνοια και η άφεση.

Εμείς οι άνθρωποι κάνουμε πολύ χρόνο να κτίσουμε ένα σπίτι, αλλά το γκρεμίζουμε γρήγορα. Ο Θεός κάνει το αντίθετο· καταστρέφει αργά, αλλά κτίζει πολύ γρήγορα. Το πρώτο δείχνει την αγαθότητά του, το δεύτερο την δύναμή του. Έτσι ο Θεός δημιουργεί τον κόσμο σε έξη ημέρες· για να καταστρέψει όμως την Ιεριχώ καθυστερεί επτά ολόκληρες μέρες. Όχι διότι ατονεί η δύναμή του, αλλά μακροθυμεί η φιλανθρωπία του. Η πολιορκία των επτά ημερών είναι κήρυγμα μετανοίας για την Ιεριχώ. Γι’ αυτό αργεί ο Θεός 39.

γ΄) Η φιλανθρωπία του Θεού μέτρο δεν έχει.

Πολύ συχνά στις ομιλίες του ο ι. Χρυσόστομος τόνιζε· «Κι αν ακόμη κάθε μέρα αμαρτάνεις, κάθε μέρα μετανόει». Και απαντούσαν οι ακροατές του· «Ούτως εχόντων των πραγμάτων, είναι δυνατόν να μετανοήσει κανείς και να σωθεί;». Και ερχόταν η παρήγορη απάντηση του ι. πατρός· «Ασφαλώς ναι. Από πού είναι φανερό; Από την φιλανθρωπία του Κυρίου σου. Μόνη η μετάνοιά σου δεν αρκούσε. Επειδή όμως με τη μετάνοια αναμιγνύεται και η φιλανθρωπία του Θεού, έχε θάρρος. Μέτρο στη φιλανθρωπία του Θεού δεν υπάρχει. Η δική σου κακία έχει μέτρο. Σκέψου ένα σπινθήρα που έπεσε στο πέλαγος· μήπως μπορεί να μείνει εκεί ή να φανεί; Έτσι είναι και φιλανθρωπία του Θεού απέναντι στην αμαρτία. Ή καλύτερα ούτε τόσο, αλλά πολύ περισσότερο. Γιατί το πέλαγος, κι αν ακόμη είναι μεγάλο, έχει όρια, ενώ η φιλανθρωπία του Θεού είναι απεριόριστη»40.

δ΄) Σκοπός της μακροθυμίας του Θεού.

Αλλά γιατί ο Θεός είναι τόσο φιλάνθρωπος και τόσο πολύ μακροθυμεί; Γιατί ενδιαφέρεται και για την σωτηρία των αμαρτωλών αλλά και για το μέλλον των απογόνων του. Και αν ακόμη αυτός που αμαρτάνει δεν πρόκειται να μετανοήσει, ευσπλαχνίζεται πολλές φορές τη ρίζα, για να φυλάξει τους καρπούς. Έτσι ανέχεται τον ειδωλολάτρη Θάρα χάριν του απογόνου Αβραάμ. Ανέχεται τον «πόρνο και βέβηλο»41 Ησαύ χάριν του δικαίου Ιώβ. Διότι λέγει η Γραφή· «Ησαύ εγέννησε τον Ραγουήλ, Ραγουήλ τον Ζάρα, Ζάρα τον Ιώβ»42. Οι νόμοι των Ρωμαίων λένε να μη θανατώνεται έγκυος γυναίκα, που έπεσε σε θανάσιμο παράπτωμα, εάν δεν γεννήσει πρώτα. Εάν οι ανθρώπινοι νόμοι δείχνουν τόση ευσπλαχνία, δεν είναι εύλογο ο Θεός, πολύ περισσότερο, να κάνει το ίδιο;

Αλλά και για τους ίδιους τους αμαρτωλούς συμβαίνει αυτό. Διότι αν προλάβαινε η τιμωρία την διόρθωση, ο κόσμος θα χανόταν κυριολεκτικά. Έτσι ο Παύλος από διώκτης έγινε απόστολος, ο Ματθαίος από τελώνης ευαγγελιστής, ο Πέτρος από αρνητής πρωτοκορυφαίος των αποστόλων κ.ο.κ.42.

ε΄) Ο Θεός είναι σκληρός στους δικαίους, ελεήμων στους αμαρτωλούς.

Μια άλλη περίεργη ιδιότητα του Θεού είναι ότι φαίνεται σκληρός στους δικαίους, ελεήμων στους αμαρτωλούς. Έτσι ενώ στους αμαρτωλούς λέει «Μη ο πίπτων ουκ ανίσταται; ή ο αποστρέφων ουκ επιστρέφει;»43 και «Επιστράφητε προς με και επιστραφήσομαι προς υμάς»44 και πάλι «Ζω γαρ εγώ, λέγει Κύριος· ου βούλομαι τον θάνατον του αμαρτωλού, ως το επιστρέψαι και ζην αυτόν»45,στούς δικαίους όμως αλλάζει τον τόνο της φωνής του και τους υπενθυμίζει ότι· «Εάν ποίηση άνθρωπος πάσα δικαιοσύνη και πάσα αλήθεια και στραφείς αμάρτη, ου μη μνησθώ της δικαιοσύνης αυτού, αλλ’ εν τη αμαρτία αυτού αποθανείται».

Βλέποντας τα χωρία αυτά της αγίας Γραφής ο ι. πατήρ αναφωνεί· «Πω πω, πόση ακριβολογία για τον δίκαιο· πω πω, πόση μεγαλοδωρία προς τον αμαρτωλό! Τόσους ποικίλους και διαφόρους τρόπους επινοεί, χωρίς αυτός να αλλάξει, αλλά μοιράζοντας χρήσιμα τη μεγάλη του αγαθότητα· και άκου πώς. Τον αμαρτωλό κ’ εκείνον που επιμένει στις αμαρτίες, αν τον φοβίσει, τον οδηγεί στην απόγνωση και στη στέρηση της ελπίδας, ενώ τον δίκαιο, αν τον μακαρίσει, χαλαρώνει τον τόνο της αρετής του. Επειδή μακαρίσθηκε ήδη, τον κάνει αδιάφορο στην προθυμία προς την αρετή. Γι’ αυτό τον αμαρτωλό τον ελεεί, ενώ τον δίκαιο τον φοβίζει»48. Έτσι στην αμαρτωλή γυναίκα που τον συνάντησε στο σπίτι του Σίμωνος του Φαρισαίου, μόλις είδε τα δάκρυά της, την συγχώρησε47, ενώ την Μαριάμ την αδελφή του Μωυσέως, εξ αιτίας μικρού γογγυσμού, την τιμώρησε με λέπρα48.

Και υπάρχει και κάτι άλλο παράξενο και παράδοξο· επειδή τα αμαρτήματα θεωρούνται σαν χρέη, στους αμαρτωλούς που μετανοούν χαρίζει και το κεφάλαιο, ενώ από τους δικαίους απαιτεί και τους τόκους. Έτσι ο δούλος που χρωστούσε μύρια τάλαντα, μόλις είπε «Κύριε μακροθύμησον επ’ εμοί και πάντα αποδώσω»49, ο Κύριος δεν περίμενε να τον εξοφλήσει, αλλά θεώρησε την εξομολόγηση εξόφληση του χρέους. Ενώ στην παραβολή των ταλάντων από τους δικαίους απαιτεί και τόκους. «Δια τι γαρ ουκ εδώκατε το αργύριόν μου τοις τραπεζίταις, καγώ ελθών συν τόκοις απήτησα;»50. Όπως εμείς απαιτούμε από τους πλουσίους πολλά και δεν τους χαρίζουμε τίποτα, ενώ τους φτωχούς τους λυπούμαστε και τους ελεούμε, έτσι και ο Θεός. Διότι θεωρεί τον δίκαιο πλούσιο και τον αμαρτωλό πτωχό51.

Ζ΄. Μετάνοια και μνήμη.

Ο Θεός συγχωρεί βέβαια όλες τις αμαρτίες μας και δεν τις θυμάται μετά την εξομολόγηση, εμείς όμως θα πρέπει να τις έχουμε συνέχεια μπροστά μας. Γιατί η ανάμνηση των αμαρτιών που διαπράχθηκαν γίνεται αιτία αποφυγής άλλων μελλοντικών αμαρτιών· και εκείνος που υποφέρει για τα προηγούμενα αμαρτήματα, δείχνει τη γνώμη πιο ασφαλή για τα επόμενα. Γι’ αυτό ο Δαυίδ δεν ξεχνά τι έκανε, αλλά όλο συντριβή αναφωνεί «και η αμαρτία μου ενώπιόν μου εστί δια παντός»52. Και ότι ο Θεός απαιτεί από μας αυτή την κατάσταση, άκουσε τον ίδιο που λέει· «Εγώ ειμί, εγώ ειμί ο εξαλείφων τας ανομίας σου πρώτος, ίνα δικαιωθείς»53. Να λοιπόν που είναι απαραίτητη η μνήμη των αμαρτημάτων μας, άσχετα αν έχουμε λάβει την άφεση 54. Γι’ αυτό ο Παύλος δεν παύει να λέει· «Ουκ ειμί ικανός καλείσθαι απόστολος, ότι εδίωξα την εκκλησίαν»55 και «Χριστός ήλθεν εις τον κόσμον αμαρτωλούς σώσαι, ών πρώτος ειμί εγώ»56. Δεν είπε ήμουν, αλλά είμαι. Η συγχώρηση των αμαρτημάτων έγινε από τον Θεό, αλλά η ενθύμησή τους δεν εξαφανιζόταν από την σκέψη του Παύλου57.

Πρέπει όμως να θυμόμαστε τις αμαρτίες μας όχι μόνο για να έχουμε ασφάλεια στο μέλλον αλλά και για να γίνουμε ένδοξοι μπροστά στα μάτια του Θεού. Διότι η ενθύμηση των αμαρτιών δεν μας ντροπιάζει· το αντίθετο, μας κάνει λαμπρούς. Μάλιστα δεν μας κάνει τόσο λαμπρούς η μνημόνευση των κατορθωμάτων όσο η μνημόνευση των αμαρτημάτων. Ας έχουμε υπ’ όψη μας αυτό όσοι από ντροπή ή μια κακώς νοούμενη αξιοπρέπεια δεν λέμε τα αμαρτήματά μας και προσπαθούμε να τα ξεχάσουμε ώστε να μη νιώθουμε τον έλεγχο της συνειδήσεως. Στην παραβολή του φαρισαίου και του τελώνη, τον Φαρισαίο, αφού είπε τα κατορθώματά του, τον σιχάθηκε ο Θεός, ενώ τον τελώνη τον αγάπησε και τον δόξασε. Η ενθύμηση των κατορθωμάτων μας οδηγεί στην υπερηφάνεια και τον κομπασμό, στην δήθεν αγιότητα. Η ενθύμηση όμως των αμαρτημάτων συγκρατεί τη διάνοια, την κάνει να σκέπτεται ταπεινά, να είναι επιεικής στα λάθη των άλλων αδελφών, και ελκύει την εύνοια του Θεού58. Γι’ αυτό ο Χριστός κελεύει· « Όταν ποιήσητε πάντα τα διαταχθέντα υμίν, λέγετε ότι δούλοι αχρείοι εσμέν, ότι ό ωφείλομεν ποιήσαι πεποιήκαμεν»59.

Και κάτι άλλο που πρέπει να διευκρινίσουμε. Πολλοί χριστιανοί λένε στον πνευματικό ή στους γνωστούς· Είμαι αμαρτωλός· γενικά και αόριστα. Όχι, αυτό είναι λάθος. «Δεν είναι αρκετό»,λέει ο ι. Χρυσόστομος, «μόνο το να πούμε ότι είμαι αμαρτωλός, αλλά πρέπει να ενθυμούμεθα τα πλημμελήματά μας χωριστά και κατ’ είδος. Διότι τότε μόνο βρίσκουμε ίαση»60. Στο γιατρό δεν λέμε γενικά ότι είμαστε άρρωστοι, αλλά κάνουμε λεπτομερείς διευκρινήσεις για το μέλος του σώματος που πάσχει και για το είδος του πόνου και των διαφόρων συμπτωμάτων. Εκτός τούτου ο Χρυσόστομος συνιστά να λέμε «τα πλημμελήματα κατ’ είδος» ώστε να συνειδητοποιήσουμε τη χάρη που λαμβάνουμε με την άφεση και να γίνουμε ευγνώμονες στον ευεργέτη61. Πράγματι, αν πρέπει να είμαστε ευγνώμονες για ό,τι καλό μας δίνει ο Θεός, τόσο πρέπει να ξεχειλίζει η καρδιά μας από ευγνωμοσύνη, όταν ενθυμούμεθα την άφεση των αμαρτιών; Λέμε άραγε ένα ευχαριστώ μετά από κάθε εξομολόγησή μας;

Η΄. Οδοί μετανοίας

Πολλοί και ποικίλοι είναι οι δρόμοι της μετανοίας για να καταστεί εύκολη η σωτηρία μας. Εάν ο Θεός μας έδιδε μια οδό μετανοίας, θα αναβάλλαμε και θα λέγαμε· Δεν μπορούμε να τη βαδίσουμε δεν μπορούμε να σωθούμε. Τώρα όμως δεν μας δίνει μία οδό ούτε δύο, αλλά πολλές και διάφορες, για να μας κάνει εύκολη την ανάβαση στον ουρανό62.

1η οδός μετανοίας· η αυτοκατάκριση.

Αμάρτησες; Πες στο Θεό· «Αμάρτησα». Αν δεν το πεις εσύ, θα σε κατηγορήσει ο διάβολος. Και τότε ουδέν το όφελος. Πρόλαβε και άρπαξε το αξίωμα αυτού και τότε σώζεσαι. Η Γραφή λέει· «Λέγε συ τάς ανομίας σου πρώτος ίνα δικαιωθείς»63. Πες την αμαρτία, για ν’ απαλλαγείς από την αμαρτία. Δεν υπάρχει σ’ αυτό κόπος, ούτε δαπάνη χρημάτων, ούτε κάτι το επώδυνο. Ο Κάιν, ενώ μετανόησε64 αργότερα για τον φόνο του αδελφού του, επειδή δεν είπε πρώτος την αμαρτία αλλά περίμενε να τον ελέγξει ο Θεός, τιμωρείται να στενάζει και να τρέμει διαρκώς πάνω στη γή65. Ο Δαυίδ όμως, όταν έπεσε στο αμάρτημα της μοιχείας και τον ήλεγξε ο Νάθαν με πλάγιο τρόπο, αμέσως ομολόγησε· « Ήμάρτηκα τω Κυρίω»66. Και έτσι δικαιώθηκε67.

2α οδός μετανοίας· το πένθος.

Το πένθος είναι μια άλλη οδός μετανοίας. Ο βασιλιάς Αχαάβ πένθησε για το έγκλημα κατά του Ναβουθαί68, ο Πέτρος «έκλαυσε πικρώς»69 για την άρνησή του, ο Δαυίδ έλουζε με δάκρυ κάθε νύχτα το κρεβάτι του70· και έτσι ο Θεός τους δέχθηκε όλους, αν και είχαν φοβερά αμαρτήματα. Αν και είναι μεγάλη η φωτιά της αμαρτίας, εν τούτοις λίγα δάκρυα αρκούν να την σβήσουν. Αν και είναι μεγάλη η δυσωδία της, το δάκρυ τη διώχνει μακριά. Τα δάκρυα είναι το λουτρό και το καθάρσιο των αμαρτημάτων. Χύσε λοιπόν δάκρυα, κι αυτός σου δίνει τη συγχωρηση71. Μάλιστα πρέπει να πενθούμε όχι μόνο για τα αμαρτήματα τα δικά μας αλλά και για τα αμαρτήματα των άλλων. Διότι είμαστε ένα σώμα. Το πρόβλημα του ενός μέλους είναι πρόβλημα όλου του σώματος. Έπειτα, όταν καίγεται το σπίτι του γείτονα, αν δεν φροντίσω να σβήσω τη φωτιά, θα καεί και το δικό μου72. Γι’ αυτό ο Παύλος μαλώνει τους Κορινθίους, γιατί δεν πένθησαν για το σφάλμα του αιμομίκτη. «Και ουχί μάλλον επενθήσατε, ίνα εξαρθή εκ μέσου υμών ο το έργον τούτο ποιήσας»73.

3η οδός μετανοίας η ταπεινοφροσύνη.

Δείξε ταπεινοφροσύνη, κι αμέσως εξαλείφεις το πλήθος των αμαρτιών σου. Φαίνεται ξεκάθαρα στην παραβολή του τελώνου και του φαρισαίου, Εκεί τα γεμάτα ταπείνωση λόγια του τελώνη νίκησαν τα’ αμαρτωλά έργα του. Αν και βέβαια ούτε ταπεινοφροσύνη ήταν εκείνο. Γιατί ταπεινοφροσύνη είναι όταν κανείς είναι μεγάλος και ταπεινώνει τον εαυτό του. Ο τελώνης απλώς αισθάνθηκε τα’ αμαρτήματά του και είπε την αλήθεια. Αληθινά ταπεινός είναι ο Παύλος. Αυτός, που ήταν ουρανοπολίτης, που απλώς έφερνε το σώμα, ο στύλος των εκκλησιών, ο επίγειος άγγελος, ο επουράνιος άνθρωπος. Εκείνος που υπέμεινε φυλακές και πληγές και μαστιγώματα, εκείνος που σαγήνευε μ’ επιστολές την οικουμένη, εκείνος ταπεινοφρονεί όταν λέει· « Εγώ γαρ ειμί ο ελάχιστος των αποστόλων, ός ουκ ειμί ικανός καλείσθαι απόστολος»74. Αυτή η ταπεινοφροσύνη είναι πολύ δύσκολη και κατόρθωμα των μεγάλων αγίων. Τουλάχιστον ας αποκτήσουμε την ταπείνωση του τελώνου, ο οποίος αισθάνθηκε την αμαρτωλότητά του και αναγνώρισε το χάλι του 75.

4η οδός μετανοίας· η ελεημοσύνη.

Όσες αμαρτίες κι αν έχεις, η ελεημοσύνη σου τις ισοζυγίζει όλες. Αυτή φθάνει στον θρόνο του Θεού και γίνεται συνήγορός σου. Γι’ αυτό λέει ο Θεός στον Κορνήλιο· «Κορνήλιε αι προσευχαί σου και αι ελεημοσύναι σου ανέβησαν ενώπιον του Θεού»76. Στις 10 παρθένες όμως, που, ενώ κατόρθωσαν την δύσκολη αρετή της παρθενίας, δεν φρόντισαν να αποκτήσουν το έλαιον της ελεημοσύνης, έκλεισε την πόρτα του παραδείσου. Συνεπώς, ακόμη και η υπερφυσική αρετή της παρθενίας τότε μόνο έχει αξία όταν μαζί της έχει την αδελφή της την ελεημοσύνη. Φθάνει ο ι. πατήρ στο σημείο να πει ότι, εάν επιθυμήσει άνδρα η παρθένος, δεν είναι τόσο μεγάλο έγκλημα, γιατί επιθυμεί ομοούσια ύλη· στην περίπτωση όμως της ασπλαχνίας η κατηγορία είναι μεγάλη, γιατί επιθυμεί ξένη ύλη77. Στην παραβολή της κρίσεως78 το κριτήριο διαχωρισμού δικαίων και αδίκων είναι η ελεημοσύνη. Στην παραβολή αυτή ο Χριστός δεν κρίνει την αμαρτία, αλλά την απανθρωπιά και την αδιαφορία των ανθρώπων να τους συγχωρηθούν οι αμαρτίες μέσω της ελεημοσύνης79. Είναι τόση η αδυναμία του Θεού προς την ελεημοσύνη, που αυτός ο αδέκαστος κριτής δέχεται να «δωροδοκηθεί» χάριν των πενήτων80.

5η οδός μετανοίας· η προσευχή.

Άλλη οδός μετανοίας, πολύ εύκολη, είναι η προσευχή. «Να προσεύχεσαι κάθε ώρα», συνιστά ο ι. πατήρ, «και μη λιποψυχήσεις προσευχόμενος, ούτε να ζητάς με αδιαφορία τη φιλανθρωπία του Θεού· και να είσαι σίγουρος, ότι δεν θ’ αποστραφεί την επιμονή σου, αλλά θα συγχωρήσει τις αμαρτίες σου και θα σου δώσει αυτά που ζητάς»81. Ας μη προσευχόμαστε ούτε για υγεία ούτε για χρήματα ούτε για ο,τιδήποτε άλλο82. Η μόνη μας επιδίωξη, ο μόνος μας πόθος να είναι η σωστή σχέση της ψυχής μας με τον Θεό. Και όχι μόνο όταν έχουμε θλίψεις, αλλά και όταν ζούμε ευτυχείς83.

6η οδός μετανοίας· η νηστεία.

Όταν ο άνθρωπος δημιουργήθηκε, αμέσως ο Θεός τον παρέδωσε στη νηστεία84, διότι τη θεώρησε φιλόστοργη και άριστη δασκάλα για την σωτηρία του. Όταν ο άνθρωπος την αρίστη αυτή παιδαγωγό την περιφρόνησε, τιμωρήθηκε με θάνατο85. Και μετά την πτώση του, όμως, έχει τόση δύναμη η νηστεία, ώστε να καταργεί το θάνατο και να δίνει ζωή86. Έτσι σώζει την Νινευΐ87, όπου νήστεψαν ακόμη και τα ζώα, τον Δανιήλ88 μέσα στον λάκκο των λιονταριών, τους τρεις παίδες89 μέσα στο καμίνι, εκδιώκει τους δαίμονες90, ανακαινίζει τον έσω άνθρωπο91, ξηραίνει νόσους92, μας καθιστά αξίους για θεοπτία93.

Επίλογος

Είναι χαρακτηριστικό, ότι στην συνταράξασα το Βυζάντιο έριδα περί του ποιος είναι υπέρτερος μεταξύ των τριών ιεραρχών, Βασιλείου του Μεγάλου, Γρηγορίου του Θεολόγου και Ιωάννου του Χρυσοστόμου, οι οπαδοί του Μ. Βασιλείου τον εξυμνούσαν ως «ταις αρεταίς μικρού τοις αγγέλοις παραμιλλώμενον, και μη δ’ εκ του προχείρου συγχωρούντα», υποβίβαζαν δε τον ι. Χρυσόστομο, «ως εναντίως δήθεν εκείνω διακείμενον, κατά το πρόχειρον είναι και ελκτικόν εις μετάνοιαν»94.

Πολύ νωρίτερα, την εποχή που ζούσε ακόμη ο ι. πατήρ, η σύνοδος -που συνεστήθη παρανόμως εναντίον του- του απέδωσε εικοσιεννέα κατηγορίες. Ανάμεσα σ’ αυτές η έκτη τον κατηγορούσε· «ότι άδειαν παρέχει τοις αμαρτάνουσι, διδάσκων, ‘εάν πάλι αμάρτης, πάλιν μετανόησον, και οσάκις αν αμάρτης, ελθέ προς με, και εγώ σε θεραπεύσω’»95.

Αυτές, οι δήθεν μειωτικές για τον Χρυσόστομο κρίσεις, αποδίδουν, νομίζουμε, το μεράκι, τον πόθο, την ασίγαστη έφεση και επιθυμία που φλόγιζε συνεχώς την καρδιά του ι. πατρός να σπεύσουν όλοι οι χριστιανοί προς το μυστήριον της μετανοίας, χωρίς να απελπισθούν για την κατάστασή τους ή ν’ αποθαρρυνθούν από τις συνεχείς πτώσεις τους. Ο ι. Χρυσόστομος όπως τονίζει σύγχρονος ερευνητής96, υπερέβαλε όλους τους πατέρες στην ανάπτυξη του κηρύγματος της μετανοίας. Κ’ ενώ δεν θυσιάζει ούτε «ιώτα» από την ακρίβεια του ευαγγελικού νόμου, βρίσκει τρόπο να μιλά συνεχώς για την γλυκύτητα και την φιλανθρωπία του Θεού, για το απέραντο έλεός του, που δεν μπορεί να το εξαντλήσει τίποτα και ποτέ.

Πηγή: pmeletios.com

-----------------------------------------------------------------------

1. Ε.Π.Ε. Έργα Χρυσοστόμου, τομ. 30, σ. 241.

2. Ένθ’ ανωτ., σ. 287.

3. Αυτόθι.

4. Ένθ’ ανωτ., σ. 297.

5. Ησ. 1,18.

6. Χρυσοστόμου, μνημ. έργ., σσ. 309, 311.

7. Ένθ’ ανωτ., σ. 253.

8. Ησ. 1,16.

9. Α΄ Βασ. 16,7.

10. Χρυσοστόμου, μνημ. έργ., σ. 255.

11. Ένθ’ ανωτ., σ. 211.

12. Ένθ’ ανωτ., σ. 213.

13. Ένθ’ ανωτ., σ. 215.

14. Ματθ. 25,4.

15. Χρυσοστόμου, μνημ. έργ., σσ. 221, 223.

16. Ένθ’ ανωτ., σ. 233.

17. Γεν. 19,14.

18. Χρυσοστόμου, μνημ. έργ., σσ. 95, 97.

19. Χρυσοστόμου, τομ. 33, σ. 445.

20. Χρυσοστόμου, τομ. 30, σσ. 291, 293.

21. Αυτόθι.

22. Ησ. 43,26.

23. Παρ. 18,17.

24. Χρυσοστόμου, τομ. 30, σ. 295.

25. Ένθ’ ανωτ., σ. 191.

26. Ένθ’ ανωτ., σ. 255.

27. Ένθ’ ανωτ., σ. 257.

28. Β΄ Βασ. 12,13.

29. Χρυσοστόμου, τομ. 30, σ. 267.

30. Ψαλμ. 94,2.

31. Χρυσοστόμου, τομ. 30, σ. 319.

32. Ψαλμ. 6,6.

33. Χρυσοστόμου, τομ. 31, σσ. 147, 149, 151.

34. Έξ. 32,10.

35. Ιεζ. 5,1.

36. Δ΄ Βασ. 20,6.

37. Χρυσοστόμου, τομ. 31, σσ. 163, 165, 167.

38. Β΄ Βασ. 12,13.

39. Χρυσοστόμου, τομ. 30, σσ. 257, 259.

40. Ένθ’ ανωτ., σσ. 287, 289.

41. Εβρ. 12,16.

42. Χρυσοστόμου, τομ. 30, σσ. 241, 243, 245.

43. Ιερ. 8,4.

44. Ζαχ. 1,3.

45. Ιεζ. 33,11.

46. Χρυσοστόμου, τομ. 30, σσ. 245, 247.

47. Λουκ. 7,47.

48. Αριθ. 12,10.

49. Ματθ. 18,26.

50. Ματθ. 25,27· Λουκ. 19,23.

51. Χρυσοστόμου, τομ. 30, σ. 249.

52. Ψαλμ. 50,55.

53. Ησ. 43,25-26.

54. Χρυσοστόμου, τομ. 30, σ. 255.

55. Α΄ Κορ. 15,9.

56. Α΄ Τιμ. 1,15.

57. Χρυσοστόμου, τομ. 31, σ. 155.

58. Ένθ’ ανωτ., σ. 157

59. Λουκ. 17,10.

60. Χρυσοστόμου, τομ. 31, σ. 167.

61. Χρυσοστόμου, τομ. 9, σ. 455.

62. Χρυσοστόμου, τομ. 30, σ. 137.

63. Ησ. 43,26.

64. Γεν. 4,13.

65. Γεν. 4,12.

66. Β΄ Βασ. 12,13.

67. Χρυσοστόμου, τομ. 30, σσ. 113-121.

68. Γ΄ Βασ. 20,27.

69. Ματθ. 26,75.

70. Ψαλμ. 6,7.

71. Χρυσοστόμου, τομ. 30, σσ. 121, 155, 266.

72. Ένθ’ ανωτ., σσ. 99, 101.

73. Α΄ Κορ. 5,2.

74. Α΄ Κορ. 15,9

75. Χρυσοστόμου, τομ. 30, σσ. 129, 131.

76. Πραξ. 10,4.

77. Χρυσοστόμου, τομ. 30, σσ.139, 141, 149, 151.

78. Ματθ. 25,41.

79. Χρυσοστόμου, τομ. 30, σ. 279.

80. Ένθ’ ανωτ., σ. 269

81. Ένθ’ ανωτ., σ. 151.

82. Ένθ’ ανωτ., σ. 177.

83. Ένθ’ ανωτ., σ. 171.

84. Γεν. 2,16.

85. Γεν. 3,19.

86. Χρυσοστόμου, τομ. 30, σσ. 187, 189.

87. Ιων. 3,7-10.

88. Δαν. 6,18-22.

89. Δαν. 3,27 και 1,5-15.

90. Ματθ. 17,21· Χρυσοστόμου. τομ. 30, σ. 185.

91. Β΄ Κορ. 4,16.

92. Χρυσοστόμου, τομ. 30, σ. 203.

93. Ένθ’ ανωτ., σ. 187.

94. Συναξάρι εορτής Τριών Ιεραρχών, Μηναίο Ιανουαρίου Λ΄.

95. Φωτίου πατριάρχου, Βιβλιοθήκη ΝΘ΄, P.G. 103, 112Α.

96. Χρυσοστόμου, τομ. 30, σ. 7.