ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΕ΄. Πως πρέπει να διορθώνουµε την φαντασία και την ενθύµησί µας

Αφού µιλήσαµε σχετικά για την διόρθωσι των αισθήσεων µας, επακόλουθο είναι να πούµε εδώ και πως πρέπει να διορθώνουµε την φαντασία και ενθύµησί µας, επειδή και κατά την γνώµη όλων σχεδόν των φιλοσόφων, η φαντασία και η ενθύµησις, δεν είναι τίποτα άλλο, παρά  µία  αποτύπωσις  όλων  εκείνων  των  αισθητών  πραγµάτων,  που είδαµε, ακούσαµε και µυριστήκαµε και γευτήκαµε και πιάσαµε. και για να πω µε συντοµία, η  φαντασία και ενθύµησις, είναι µία εσωτερική κοινή αίσθησις, η οποία φαντάζεται και θυµάται καθαρά όλα, όσα οι εξωτερικές πέντε αισθήσεις µας πρόλαβαν να προαισθανθούν. και κατά κάποιο τρόπο, η µεν αίσθησις και τα αισθητά, παροµοιάζονται µε την σφραγίδα, ενώ η φαντασία, µε το αποτύπωµα της σφραγίδας.

 

Η φαντασία αυτή και η ενθύµησις µας δόθηκε µετά την παράβασι για   να   την   µεταχειρισθούµε,  οταν   οι   εξωτερικές   µας   αισθήσεις ησυχάζουν  και  όταν  δεν  έχουµε  µπροστά  µας  παρόντα  τα  αισθητά εκείνα πράγµατα, που πέρασαν από τίς αισθήσεις και τυπώθηκαν σε αυτήν. Γιατί είναι αδύνατο να εχουµε πάντα παρόντα όλα όσα γνωρίσαµε και ακούσαµε και µυρίσαµε και γευθήκαµε και πιάσαµε, για αυτό τα φέρνουµε µπροστά µας µε την φαντασία και την ενθύµησι, που τα έχει τυπωµένα και έτσι µιλούµε γι' αυτά και σκεπτόµαστε, σάν να τα είχαµε και µπροστά µας.

 

Για παράδειγµα· εσύ πήγες µία φορά και είδες την Σµύρνη, έπειτα έφυγες από εκεί και πλέον δεν την βλέπεις µε την εξωτερική αίσθησι των  µατιών, αλλά  όµως  µε  την  εσωτερική  αίσθησι  δηλαδή,  µε  την φαντασία και ενθύµησι, όταν θέλης, φέρνεις την Σµύρνη µπροστά σου και την βλέπεις, σάν να ήταν και παρόν, µε το ίδιο σχήµα και διάστηµα και µέγεθος και τοποθεσία, που έχει· όχι πως τότε πηγαίνεις και βλέπεις την  Σµύρνη,  (καθώς  νοµίζουν  µερικοί  αµαθείς).  Αλλά  βλέπεις  την εικόνα της Σµύρνης, την οποία έχει τυπωµένη µέσα η φαντασία και η ενθύµησίς σου.  Αυτή η φαντασία των αισθητών είναι, που µας ενοχλεί και µέσα στον ύπνο και µας κάνει να βλέπουµε τα διάφορα και πολυποίκιλα όνειρα, στα οποία πρόσεχε να µη πιστεύης ποτέ.

 

Επειδή όµως η φαντασία αυτή, είναι µία παράλογη και χοντρή αποτύπωσις των  πέντε αισθήσεων και  φαντάζεται τα  αισθητά µε τό σχήµα και χρώµα και το µέγεθός τους, όπως είπαµε.

 

Α'.  Να  γνωρίζης,  δε  οτι  ο  Θεός,  όπως  είναι  έξω  από  όλες  τίς αισθήσεις µαζί και τα αισθητά και πέρα απο κάθε σχήµα και χρώµα και διάστηµα και τόπο, ως εντελώς ασχηµάτιστος και άµορφος και υπάρχει παντού και πάνω απο όλα, έτσι είναι και έξω από κάθε φαντασία. και στη συνέχεια, γνώριζε, οτι η φαντασία είναι µία δύναµις της ψυχής, που δεν  έχει  επιδεξιότητα  να  ενωθή  µε  τον  Θεό,  για  αυτά  της  τα ελαττώµατα 24.

Β'.  Γνώριζε, οτι και ο εωσφόρος και ο πρώτος των Αγγέλων, όντας πριν ανώτερος της παράλογης φαντασίας και πέρα από κάθε σχήµα και χρώµα και  αίσθησι  ως  νους λογικός και  άϋλος και  ασχηµάτιστος και ασώµατος, ύστερα αφού φαντάσθηκε και εσχηµάτισε µε το νου του την ισοθεῒα, έπεσε από εκείνη την άµορφη και ασχηµάτιστη και απαθή και ενιαία, ασώµατη κατάστασι του  νου,  κάτω στη  πολυσχηµάτιστη και πολυµέριστη και  παχυλή  αυτή  φαντασία, όπως  είναι  γνώµη πολλών θεολόγων  και  έτσι,  από  άγγελος  ασχηµάτιστος, άϋλος  και  απαθής, έγινε διάβολος, υλικός, κατά κάποιο τρόπο, πολύσχηµος και εµπαθής51.  Γι’ αυτό και ονοµάζεται από τους θείους Πατέρες ζωγράφος που µιµείται τα πάντα και φίδι πολύµορφο και τρώει την γη των παθών, φαντασιοκόπος και  άλλα  παρόµοια ονόµατα. Από  τον  ίδιο  το Θεό παροµοιάζεται ως δράκος µε σώµα, µε ουρά, µε νεύρα, µε πλευρά, µε ράχη, µε µύτη, µε µάτια, µε στόµα, µε χείλη, µε δέρµα, µε σάρκα και µε άλλα παρόµοια µέλη. Και βλέπε στο µ΄καί µα΄ κεφάλαιο του Ιώβ.  Οπότε, απο αυτά µάθε, αγαπητέ, οτι η φαντασία µε διάφορες µορφές, καθώς είναι εφεύρεσι και καρπός του διαβόλου, έτσι του είναι και πολύ επιθυµητή. Επειδή, σύµφωνα µε τους Αγίους 52  αυτή είναι το γεφύρι, µέσα απο το οποίο περνώντας οι δολοφόνοι δαίµονες, ενώνονται µε την ψυχή και έτσι την κάνουν κατοικητήριο αισχρών και πονηρών και βλάσφηµων λογισµών και όλων των ακαθάρτων ψυχικών  και σωµατικών παθών.

Γ'. Γνώριζε, οτι κατά τον θεολογικώτατο Αγιο Μάξιµο και ο πρωτόπλαστος Αδάµ κτίστηκε από τον Θεό χωρίς φαντασία. Επειδή, ο νους εκείνου, καθαρός, µοναδικός και πράγµατι νους ων, δεν τυπωνόταν, ούτε σχηµατιζόταν από τίς αισθήσεις και τα διάφορα είδη των αισθητών. Αλλά χωρίς να µεταχειρισθή την κατώτερη δύναµι της φαντασίας και να φαντασθή σχήµατα και χρώµατα και είδη και διαστήµατα, παρατηρούσε µε την ανώτερη δύναµη της ψυχής, δηλαδή την διάνοια, µόνους γυµνούς και ψιλούς τους λόγους των όντων, άϋλα, καθαρά και πνευµατικά.53  Αλλά ο ανθρωποκτόνος διάβολος, καθώς αυτός έπεσε από την φαντασία, έτσι έκανε και τον Αδάµ, να σχηµατίση τον νου του µε την ισοθεΐα και να πέση από την ιδία αυτή την φαντασία και   έτσι   από   εκείνη   την   νοερά,   ισάγγελο,   ενιαία,   λογική   και ασχηµάτιστη ζωή, γκρεµίστηκε ο ταλαίπωρος, στην αισθητική, πολυµέριστη και  πολυσχηµάτιστη φαντασία αυτή  και  την  κατάσταση των  αλόγων  ζώων.  Επειδή  η  φαντασία  είναι  κυρίως  ιδίωµα  των αλόγων ζώων και όχι των λογικών.

 

Αφου για  µία φορά έπεσε ο  άνθρωπος σε  αυτήν την  κατάστασι, ποιός µπορεί να πη, σε πόσα πάθη, σε πόσα κακά και σε πόσες πλάνες κατεκρεµίστηκε µέσα απο την φαντασία; Γέµισε την ηθική φιλοσοφία από διάφορες απάτες54. Γέµισε τή φυσική από πολλές ψευτοδοξασίες55, και γέµισε την θεολογία από ψεύτικα και σάπια δόγµατα. Γιατί, πολλοί, και  µεγάλοι και  νεώτεροι, θέλοντας  να  θεωρήσουν και  να  µιλήσουν σχετικά µε το Θεό και των σχετικών, των απλών, ασχηµάτιστων και αφάνταστων µυστηρίων, όπου ενενργεί η ανώτερη απο όλες τις δυνάµεις, η δύναµις της ψυχής, δηλαδή, ο νους, πρίν ακόµη να καθαρίσουν το νου τους από τα εµπαθή σχήµατα και εικόνες της φαντασίας των αισθητών πραγµάτων, αντί για την αλήθεια βρήκαν το ψέµα. Και τό µεγαλύτερο κακό  είναι,  οτι  και  τό  ψέµα αυτό,  το  ασπάστηκαν  και  το  κρατούν δυνατά σαν αλήθεια και όντως όν· αντί για θεολόγοι, φάνηκαν φαντασιολόγοι,   αφού   παραδόθηκαν   σε   αδόκιµο   νου,   κατά   τον Απόστολο.

 

Λοιπόν, εσύ αδελφέ, εάν αγαπάς να ελευθερωθής µε ευκολία από τίς πλάνες  αυτές  και  τά  πάθη,  εάν  επιθυµής  να  να  ξεφύγης  από  τίς διαφόρες παγίδες και τεχνάσµατα του διαβόλου και εάν επιθυµής να ενωθής µε τον Θεό και να πετύχης τον θείο φωτισµό και την αλήθεια, πολέµα, αλλά µε όλες σου τίς δυνάµεις πολέµα, να ξεγυµνώσης τον νου σου από τα σχήµατα και τα χρώµατα και τα διαστήµατα, και γεµικά από κάθε φαντασία και ενθύµησι των αισθητών πραγµάτων, και καλών και κακών.

 

Επειδή όλα αυτά είναι σάν µολυσµοί και λάσπες και σκοτεινιά, που φαντασίας αυτής των αισθητών. Αγωνίσου λοιπόν να φυλάξης αυτό το νου σου αχρωµάτιστο, ασχηµάτιστο, άµορφο και καθαρό, καθώς τό έπλασε ο Θεός.  Αυτό βεέβαια µε άλλο τρόπο δεν γίνεται, παρά αν τον επιστρέφης και τον µαζέψης µέσα στο στενό τόπο της καρδιάς σου και όλου του εσωτερικού άνθρωπου· και εκεί µέσα να τον συνηθίζης να βρίσκεται πότε µεν προσευχόµενος µε πένθος, µε τον εσωτερικό λόγο της καρδιάς, και λέγοντας. «Κύριε Ιησού Χριστέ Υιέ του Θεού, ελέησόν µε»· και να προσέχη µόνον τα λόγια της προσευχής αυτής, (όπως σχετικά µε αυτό σου λέω στο κς΄ κεφάλαιο), άλλοτε παρατηρώντας τον ίδιο σου τον εαυτό, µάλλον διά µέσου του ευατού σου κατανοώντας τόν Θεό και αναπαυόµενος·57 αυτή η θεωρία και η µελέτη λέγεται κυκλική και απλανής58 . 

 

Γιατί, όπως  το  φίδι, όταν  θέλη  να  βγάλη  το  παλιό του δέρµα, πηγαίνει και περνάει από στενό τόπο, όπως λένει οι φυσιολόγοι, έτσι και ο νους, µέσα απο το στενό τόπο της καρδιάς και της Νοεράς Προσευχής  που  βρίσκεται µέσασε αυτήν, φιλτράρεται,  βγάζει  το φόρεµα της φαντασίας των αισθητών και κακών προλήψεων και γίνεται καθαρός, λαµπρός και κατάλληλος στην ένωσι του Θεού για την οµοιότητα που παίρνει µε αυτόν. και πάλι, καθώς το νερό, όσο ενώνεται και περνάει στριµωγµένο µέσα απο τους στενούς σωλήνες, τόσο λεπταίνει και  δυναµώνεται  και   ανεβαίνει  σε   ύψος·   έτσι  και  ο   νους,  όσο ασχολείται µε την ακριβή µελέτη της καρδιάς και τη δική του θεωρία, τόσο  λεπταίνει,  τόσο  δυνατώτερος  γίνεται  και  ψηλότερος  από  κάθε πάθος και επίθεσι λογισµών και από κάθε σχήµα και είδος, όχι µόνον των αισθητών, αλλά και των νοητών, µε το να µένουν όλα αυτά έξω διότι εκεί µέσα δεν µπορούν να µπούν59. Εάν καµµιά φορά πάη ο νους σου στα εξωτερικά που βλέπεις και στις φαντασίες του κόσµου, πάλι ξαναγύρισέ τον µέσα στον θάλαµο της καρδιάς, έως ότου να συνηθίσει.

 

Αυτός είναι ο πρώτος και κυριώτερος τρόπος, τον οποίον πρέπει να έχης παντοτεινό έργο για να διορθώσης, αγαπητέ, την φαντασία και την θύµησί σου·  τί λέω; Να διορθώσης και να εξαφανίσης από την ρίζα, τίς κακές προλήψεις αυτής και τα είδωλα. Αυτός ο οποίος τρόπος, όσο είναι καρποφόρος και ωφέλιµος, τόσο είναι και κουραστικός· και όσο είναι κουραστικός, τόσο  είναι  και  δυσκολοεπιχείρητος (για  να  µην πω  και δυσκολοπίστευτος), κοντά στους πολλούς και µάλιστα στους δικούς µας σοφούς και διδασκάλους του τωρινού αιώνα, οι οποίοι δεν θέλουν να πιστέψουν στην διδασκαλία του Αγίου Πνεύµατος και τόσων και τόσων θεοφόρων Πατέρων, που διδάσκουν αυτόν τόν τρόπο στό νεοτύπωτο βιβλίο της Φιλοκαλίας, το οποίο είναι πιό πολύτιµο απο κάθε βαρύτιµο πετράδι, στερούνται δίκαια τους  καρπούς του  Αγίου Πνεύµατος, τους οποίους απολαµβάνουν πολλοί αµαθείς και αγράµµατοι: «Τα απέκρυψε αυτά  ο  Θεός,  κατά  τό  λόγιο,  από  σοφούς  και  συνετούς  και  τα φανέρωσε στα νήπια» (Λουκ. 10,21). Γιατί, όσοι δεν πιστεύουν σ’ αυτή τη  νοερή  εργασία,  ούτε  να  καταλάβουν  µπορούν  την  ωφέλεια  που προέρχεται απο αυτή κατά το· «Αν δεν πιστεύσετε, δεν θα καταλάβετε» (Ησ. 7,9).

 

Οταν βλέπης ότι ο νους σου κουράζεται και δεν µπορεί πιά να µείνη µέσα στην καρδιά και στην προσευχή του νου που γίνεται µέσα σε αυτή, τότε χρησιµοποίησε και τον β΄ τρόπο, δηλαδή, άφησέ το να βγαίνη έξω και να ασχολήται µε µελέτες και παρατηρήσεις και σε νοήµατα θεία και  πνευµατικά, τόσο  σε  αυτά  που  περιέχονται µέσα στις  Γραφές, όσο και αυτά που βρίσκονται στα κτίσµατα, ιδιαίτερα στα νοητά, τα όποια λέγονται στην καθοµιλουµένη µεταφυσικά και αφηρηµένα της ύλης. Γιατί, αυτά τα πνευµατικά νοήµατα, συγγενή µε τον νου έχουν και την λεπτότητα και την ιδιότητα του άυλου, δεν τον αφήνουν να παχαίνη,  αλλό  τόν  κάνουν  µε ευκολία  να  επιστρέψη  στόν  τόπο  της καρδιάς και να ενωθή πάλι µε την νοερή µνήµη του Θεού. Γι αυτό λέει, ο Θείος Μάξιµος, «ότι µόνη ή πραξις δεν µπορεί να κάνη τον νου απαθή, αν δεν τον διαδέχονται πολλές και ποικίλες θεωρίες». Πρόσεξε όµως, να µη ασχολήσαι στους λόγους των υλικών σωµάτων και ζώων, δηλαδή  στα  λεγόµενα φυσικά,  αφου  είσαι  ακόµη εµπαθής. Γιατί  µη όντας ο νους σου ελεύθερος από τίς µοχθηρές φαντασίες των αισθητών, πρίν να διαπεράση µέσα στους πνευµατικούς και άϋλους λογισµούς, που βρίσκονται µέσα στα σώµατα και στα ζώα, πιάνεται από µόνο την εξωτερική µορφή τους και την επιφάνεια·  και ευχαριστηµένος σε αυτή, αποκτά ψεύτικες δοξασίες και πάθη, όπως λέγει ο άγιος Μάξιµος, αντί να βρη απάθεια και αλήθεια, καθώς το έπαθαν τόσοι και τόσοι φιλόσοφοι, που καλούνται φυσικοί.

 

Ή χρησιµοποίησε και τον γ΄ τρόπο γιά ανάπαυσι και παρηγοριά του νου σου· δηλαδή, φαντάσου τα µυστήρια της ζωής και του πάθους του Κυρίου, δηλαδή την Γέννησί του στο σπήλαιο, την Υπαπαντή του στο Ναό· την Βάπτισί του στον Ιορδάνη, την Σαρανταήµερη νηστεία του στην έρηµο· το κήρυγµα του Ευαγγελίου του, τα διάφορα θαύµατα πού έκανε·  την Μεταµόρφωσί του στο Θαβώρ, το νίψιµο των ποδιών των µαθητών του, την παράδοσι των µυστηρίων, την προδοσία του, τα πάθη του·  τον Σταυρό του, τον Επιτάφιό του·  την Ανάστασί του και την Ανάληψί   του·   τα   κάθε   είδους   βάσανα   των   Μαρτύρων   και   τίς µακροχρόνιες ασκήσεις των Οσίων.

 

Το ίδιο, µπορείς, ακόµη για την συντριβή της καρδιάς σου και την µετάνοια, να φαντάζεσαι το µυστήριο και την φοβερή ώρα του θανάτου σου, την τροµερή ηµέρα της Κρίσεως, τα διάφορα είδη των αιωνίων κολάσεων, δηλαδή, τίς λίµνες της αιώνιας φωτιάς·  τίς κατασκότεινες και  υπόγειες  φυλακές·  τους  πολύ  κρύους  τάφους·  τα  σκουλίκια  που πίνουν αίµα, την συντροφιά µε τους δαίµονες· φαντάσου ακόµη και την απόλαυσι της απερίγραπτησ χαράς και την ουράνια εκείνη βασιλεία των δικαίων· την αιώνια δόξα και µακαριότητα· τον ήχο εκείνων που εορτάζουν την ένωσι µε το Θεό και την παντοτεινή γνωριµία και συγκατοίκησι όλων των Αγίων.60

 

Αλλά, γνώριζε, οτι δεν σου λέω να  ασχολήσαι πάντα µε αυτά, αλλά να τα µεταχειρίζεσαι µόνο κάποτε κάποτε και µερικές φορές, ως πού να ξεκουρασθή ο νούς σου και πάλι να επιστρέψη στην καρδιά και εκεί να εργάζεται το αφάνταστο και ασχηµάτιστο, δια µέσου της καρδιακής  µνήµης  του  Θεού.  Γιατί,  όπως  όλα  τα  φερέοικα  ζώα, δηλαδή αυτά που κουβαλάνε µαζί το σπίτι τους (σαν τα σαλιγκάρια και οι χελώνες) και τα όστρακα, δεν  αναπαύονται πουθενά αλλού, παρά  µέσα στα  όστρακα, που  είναι  ντυµένα και  µέσα στίς τρύπες τους,  έτσι  και  ο  νους,  µε φυσικό  τρόπο,  σε  τίποτα  άλλο  δεν  ανα- παύεται  τόσο,  όσο,  στο  να  βρίσκεται  µέσα  στο  σώµα  που  φοράει, δηλαδή, µέσα στο θάλαµο της καρδιάς και στον εσωτερικό άνθρωπο και απο εκεί, σάν απο καµµία πολεµήστρα, να πολεµά τους λογισµούς και τους εχθρούς και τα πάθη, που εκεί µέσα είναι κρυµµένα, αν και οι περισσότεροι άνθρωποι αυτό δεν το γνωρίζουν.61

 

Πάνω από όλα σου λέω, οτι για να πολεµάς και να προφυλάγεσαι καλά, µην αφίνης την φαντασία και την ενθύµησί σου να θυµάται όλα εκείνα, που είδες ή άκουσες ή µυρίστηκες ή γεύτηκες ή έπιασες και ιδιαιτέρως, τα άσεµνα και κακά. Γιατί έχει επιβεβαιωθή µε την δοκιµή, πως  περισσότερο  πόλεµο  κάνει  κάποιος  να  ελευθερωθή   από   την φαντασία και την ενθύµησι ενός πράγµατος, παρά από την ιδία την αίσθησί του. Επειδή το να ιδή κανείς – υποθετικά λέµε – ή να µην ιδή ένα πρόσωπο µε πάθος, αυτό είναι εύκολο και πόλεµο τόσο δεν έχει· όταν όµως το ιδή και το περοεργασθή, δεν είναι πλέον εύκολο, αλλά χρειάζεται πόλεµος και αγώνας, για να βγάλη την ενθύµησι του προσώπου εκείνου απο την φαντασία του.

 

Καί πολλές φορές, µία µονάχα, εµπαθής και περίεργη µατιά, πού ρίξαµε σε ένα όµορφο πρόσωπο, µας εντυπώνει στη φαντασία τόσο βαθιά την ενθύµησί του, πού πολεµούµε σαράντα ή πενήντα χρόνια, µέχρι και  αυτά  τα  γηρατειά µας και  δεν  µπορούµε να  εξαλείψουµε εκείνη την ενθύµησι και  φαντασία. και  είναι άξιο για γέλια, οτι το πρόσωπο εκείνο γερνάει και ασχηµαίνει ή πεθαίνει και γίνεται χώµα· και πολλές φορές εµείς οι ίδιοι πιάνουµε µε τα χέρια µας τα οστά του στον τάφο, αλλά η φαντασία µας κρατεί τόσο σφικτά και δυνατά την εικόνα του, που πάντα το νοµίζει για νέο και για ζωντανό· και έτσι σάν παράλογη και τυφλή, µας κάνει να αµαρτάνουµε µε αυτό στη καρδία,  σάν να ήταν και αληθινό, τόσο όταν είµαστε ξύπνιοι, όσο και όταν κοιµώµαστε.62

 

Ακόµη σου υπενθυµίζω, να φυλαχθής καλά και να µη πιστεύης ή τελείως να δέχεσαι ως αληθινό, αν δης ξύπνιος ή ενώ κοιµάσαι, µέσα απο την καρδιά σου ή έξω κανένα σχήµα, όπως φως ή φωτιά ή σαν είδος αγγέλου ή αγίου ή κάτι άλο παρόµοιο, ό,τι κι αν είναι.

 

***   ***   ***   ***   ***   ***   ***  ***   ***   ***

24  Βλέπε στη Φιλοκαλία, που λέγει, οτι «καµία φαντασία δεν έχει θέσι στην περίπτωσι του Θεού. ∆ιότι γενικά είναι πάνω από κάθε έννοια».

Και σημείωση 24 του κεφαλαίου ΙΓ': Συνήθεια θα πεί, µία µεγάλη ευκολία, που λαµβάνει κάποιος στην άρετή ή στη ν κακί α ή σε κάποιο άλλο κανένα έργ ο και τ έχν η , η οπο ί α ευκο λία απ οκτάται και γίνεται , από πολυχρόνιους και συνεχείς πράξεις και ενέργειες της αρετής ή κακίας ή το υ έργου και της τέχνης· γι’αυτό και αυτή η συνήθεια, δεύτερη φύση ονοµάζεται επειδή, καθώς η φύση, ούτως και αυτή µε ευκολία προβάλλει τις ενέργειές της.

 

51  Οπότε και ο Σιναΐτης θεοφόρος Γρηγόριος, έτσι λέγει περί των ∆αιµόνων. «Όντας κάποτε και αυτοί νοερά όντα, αφού εξέπεσαν της αυλίας και της λεπτότητος εκείνης, κάθε ένας απόκτησε κάποιο υλικό πάχος, έχοντας σώµα αναλογο µε την τάξι και την ενέργεια την οποία έχει κάνει από την έξι των παθών» (Κεφ.ρκγ' Φιλοκαλ.). Και συνεχίζοντας παρακάτω λέγει·  «από την έξι των παθών, έγιναν κάπως υλικοί» (οι δαίµονες δηλαδή.).

 

52  Βλέπε στο ξδ΄ κεφάλαιο Καλλίστου και Ιγνατίου των Ξανθοπούλων. Φιλοκαλ.

 

53  Οπότε και ο νέος Αδάµ, ο Κύριος ηµών Ιησούς Χριστός, αν και είχε την φυσική των όντων φιλοσοφία και γνώσι (σxετικά µε την οποία βλέπε στο νβ' κεφ.), δεν είχε όµως και τον παθητικό αυτόν  και  σύµφωνο νού,  δηλαδή  την  φαντασία  των  αισθητών,  αλλα  τον  ενεργεία  και  απαθή, αυτόν που επιβάλλεται αµέσως στους ασώµατους λόγους των υπάρξεων, όπως είναι η γνώµη των θεολόγων. Οπότε ο θεολόγος εκείνος , Γεώργιος ο Κορέσσιος, σε µία απο τις θεολογικές απορίες και λύσεις του σχετικά µε την ένσαρκη οικονοµία, είπε τα εξής·  «Ήταν άξιος µισθού ο Κύριος… εξ αιτίας της αυξανοµένης επιστήµης (δηλαδή της δυσικής γνώσεως των όντων) που υπάρχει αµέσως στο Χριστό και δεν εµποδίζόταν από τίποτε (ή από τον ύπνο), δηλαδή από τις φαντασίες του ύπνου ή από κάποια άλλη αιτία, όπως συµβαίνει µε τον νου των ανθρώπων·  διότι ο νους του Χριστού δεν εξαρτόταν από τις φαντασίες, πράγµα που γίνεται εµπόδιο στην µετάδοσι των νοητών στους άϋλους λόγους)». Σε απόδειξι αυτού ούτε λίγο συντείνει και εκείνο που λέγει ο Βουλγαρίας Θεοφύλακτος (ερµην. του δ' του κατά Λουκ.) ότι ο Κύριος δεν φανταζόταν τα βασίλεια του κόσµου που του φανέρωνε ο εχθρός.

 

54  Βλ. στο τέλος αυτού του ίδιου κεφαλαίου.

 

55  Βλέπε πιό µπροστά σε αυτό το ίδιο κεφάλαιο.

 

56  Γιατί αν και τύχη και συναρπασθή κανείς από τα µάτια του και δη µε εµπάθεια κανένα όµορφο πρόσωπο, πολεµήση, όµως και δεν τυπώση στην φαντασία του την εικόνα του προσώπου εκείνου, βυθίζοντας τον νου του µέσα στην καρδιά του, γλυτώνει από τον ηδονικό συνδυασµό των λογισµών, γλυτώνει  από  την  πάλη, γλυτώνει  από την συγκατάθεσι και τελευταία γλυτώνει και δεν πέφτει στην διάπραξι της αµαρτίας. Γι’ αυτό και ο θεολόγος Γρηγόριος είπε τα εξής: «Με συνήρπασε ο όφις, αλλά δεν µε συνέλαβε. ∆εν έστησα είδωλο της αµαρτίας. Η πείρα είναι είδωλο, αποφύγαµε την διάπραξι. Αυτά είναι τα στάδια της πλάνης του εχθρού».  Εάν  όµως αφήση  κάποιος  να  τυπωθή  στην  φαντασία  του  η  εικόνα  και  ενθύµησις του προσώπου εκείνου, εύκολα µπορεί να πέση στους µεγαλύτερους βαθµούς της αµαρτίας εως και στην διάπραξι αυτής της αµαρτίας· ώστε το κάθετι στη φαντασία µένει.

 

57  Γι αυτό λέει ο µέγας Βασίλειος, όταν ο νους δεν σκορπίζεται στα εξωτερικά πράγµατα, ούτε απλώνεται στο κόσµο από τίς αισθήσεις, γυρίζει στον εαυτό του και µέσα απο τον εαυτό του ανεβαίνει στην έννοια του Θεού·  «νους µη σκεδαννύµενος επί τα εξω, µηδέ υπό των αισθητηρίων εις τον κόσµον διαχεόµενος, επάνεισι µεν προς εαυτόν, δι’ εαυτού δε, προς την του Θεού έννοιαν αναβαίνει» (επιστολ. α').

 

58  Γιατί τρείς είναι οι κινήσεις της ψυχής, κατά τον Αρεοπαγίτη ∆ιονύσιο·  α΄ µεν η κυκλική, η οποία γίνεται όταν η ψυχή γυρίζη από τα πολλά και απο έξω πράγµατα, πρώτα µαζεύεται στον εαυτό της, έπειτα ενώνεται µε τίς ενιαίες και αγγελικές δυνάµεις και έτσι ενώνεται µε τον χωρίς αρχή      και  τέλος  αγαθό,  δηλαδή  τον  Θεό,   β΄ η ελικοειδής, η οποία γίνεται, οταν η ψυχή κινήται και παίρνη τις θείες γνώσεις, όχι τελείως νοερά και ενιαία και αµετάβατα, αλλά µεταβατικά και µε σκέψι, από ένα νόηµα σε άλλο φεροµένη, µε ενέργειες, µε κάποιο τρόπο ανακατεµένη από την κυκλική κίνηση και από την ευθεία.  γ΄) ευθεία κίνησις είναι, όταν η ψυχή βγαίνη στη θεωρία των γύρω απο αυτήν αισθητών πραγµάτων και από τα απο έξω και αισθητά, ωσάν από κάποιες εικόνες διάφορες και πολλές, αναβαίνει στις απλές και ενιαίες θεωρίες. (Περί θείων ονοµάτων, κεφ. δ'). Λέγεται κυκλική η ανωτέρα και πρώτη κυρία κίνησις της ψυχής, γιατί, καθώς, παραδείγµατος χάρι, όταν οι δύο ακρες µιάς βέργας ενωθούν, γίνεται στεφάνι και κύκλος, έτσι και όταν η νοερά και γνωστική δύναµις και ενέργεια της ψυχής, η οποία βρίσκεται εξαίρετα στον εγκέφαλο, ως σωµατικό όργανο, ενωθή µε την νοερή ουσία της ψυχής που βρίσκεται στο κέντρο της καρδιάς και το εκεί καθαρώτατο ζωτικό πνεύµα, όπως σε ένα σωµατικό όργανο, κατά το Ευαγγέλιο και τους νηπτικούς Πατέρες (Φιλοκαλία)· απο την ένωσι και επιστροφή των δύο αυτών, κάποιος κύκλος γίνεται και µέ τον κύκλο αυτόν ενώνεται ο νους µε την θεία χάρι, η οποία βρίσκεται στο µέσο της καρδιάς.

 

59  Για να αναφέρω κάποιο καλλίτερο παράδειγµα· όπως οί ακτίνες του ηλίου, όσο αποµακρύνονται από το κέντρο  και  το µέσον του γυαλιού, που ανάβει την ίσκα, τόσο ασθενέστερες,  αραιότερες  και σκοτεινότερες  γίνονται,  και  όσο  συµµαζεύονται στο  κέντρο,  τόσο  δυνατώτερες,  πυκνότερες και λαµπρότερες γίνονται, κατά αυτό τον τρόπο και ο νους και οι γνωστικές δυνάµεις της ψυχής, όσο µαζεύονται στο κέντρο της καρδιάς, τόσο δυνατώτερες και λαµπρότερες γίνονται.

 

60  Αν µε αυτά τά θεία νοήµατα και τις µελέτες ζωγράφιζες, αδελφέ, τον χάρτη της φαντασίας σου,  όχι  µόνο θα  γλυτώσης  από  τίς  πονηρές  ενθυµήσεις και  κακούς  λογισµούς, αλλά  και  θα επαινεθής µε παρρησία σε εκείνη την ηµέρα της Κρίσεως·  γιατί λέγει ο µέγας Βασίλειος στον λόγο περί Παρθενίας, οτι κάθε άνθρωπος που βρίσκεται στό σώµα του, παροµοιάζεται µε ένα ζωγράφο, που ζωγραφίζει κάποια εικόνα µέσα σε απόκρυφο τόπο. Καθώς λοιπόν ο ζωγράφος εκείνος, όταν βγάλη έξω στο θέατρο την εικόνα του, επαινείται µεν από τους θεατές, αν ζωγράφησε απάνω σε αυτή χαρακτήρες αγίων και άλλα ωραία και αξιοθέατα πράγµατα, κατηγορείται όµως, αν ζωγράφησε σε αυτή συχαµερά, άσεµνα και άξιοµίσητα πράγµατα, κατά αυτό  τόν  τρόπο  και  κάθε  άνθρωπος,  όταν  µετά το  θάνατον  βρεθή  στην  Κρίσι  του  Θεού,  θα επαινεθή και θα µακαρισθή από Θεό και Αγγέλους και Αγίους, αν στόλισε τον νού του και την φαντασία  του  µε  λαµπρά,  θεία  και  πνεαµατικά  νοήµατα.  Και  πάλι,  θα  ντραπή  και  θα κατακριθή, αν γέµισε την φαντασία του µε πάθη, µε άσεµνα και αισχρά είδωλα και εικόνες. Και ο Θεσσαλονίκης Γρηγόριος θαυµάζει πως από των αισθητών δηµιουργείται στην ψυχή µε την φαντασία  ή  νοητό  φως,  το  οποίο  παρέχει  ζωή  αιώνια  ή  νοητό  και  σκοτάδι  κολαστήριο (Φιλοκαλία).

 

61  Και οτι µεν τα πάθη και οι λογισµοί βρίσκονται κρυµµένα στη καρδιά και απο κει βγαίνουν και µας πολεµούν, το  µαρτυρεί ο  Κύριος,  λέγοντας·  «Από  την  καρδιά  βγαίνουν  σκέψεις  πονηρές, φόνοι, µοιχείες, κλοπές, ψευδοµαρτυρίες, βλασφηµίες. Αυτά είναι που µολύνουν τον άνθρωπο» Ματθ.  15,18-19).  Οτι  όµως και  οι  εχθροί  δαίµονες τριγύρω  απο  την  καρδιά  κρύβονται  και βρίσκονται  (κατ'  ενέργεια  όµως και  όχι  κατ'  ουσία,  όπως  λέγει  ο  µέγας της  Θεσσαλονίκης Γρηγόριος. Κυριακ. ∆΄ Νηστειών)· και αυτό το ίδιο µαρτυρεί ο άγιος ∆ιάδοχος, λέγοντας οτι προ µεν του Αγίου Βαπτίσµατος, η θεία χάρις παρακινεί τον άνθρωπο στα καλά από µέσα, ο δε σατανάς παραφυλαέι στα βάθη της ψυχής και της καρδιάς· αφού δε ο βαπτισθή ο άνθρωπος, ο  δαίµονας  πηγαίνει  έξω  απο  την  καρδιά,  ενώ  η  χάρις  µέσα  (κεφ.  ος').  Πλην  και  µετά το Βάπτισµα (λέγει ο ίδιος ο άγιος κεφ. πβ'), παραχωρούνται να βρίσκωνται στα βάθη του σώµατος (καί µπορεί να πη κάποιος στην επιφάνεια της καρδιάς), για δοκιµασία του αυτεξουσίου και απο κεί ερεθίζουν τον νου µε την υγρότητα των σαρκικών ηδονών. Γι’ αυτό λένε οι Πατέρες, οτι οι δαίµονες δεν αγαπούν να γνωρίζουν οι άνθρωποι, οτι αυτοί βρίσκονται µέσα τους, για να µην διώχνουν απο εκεί και τους πολεµούν µε το όνοµα του Ίησού Χριστού, το οποίο λέγεται µέσα στη  καρδιά,  όπως  προείπαµε. Οτι  οι  δαίµονες βρίσκονται  µέσα µας, συµφωνεί και  ο  θεολόγος Γρηγόριος, λέγοντας, οτι εκείνο που είπε ο Κύριος, πως το ακάθαρτο πνεύµα, αφ’ ου εξέλθει απο τον άνθρωπο, πάλιν παίρνει επτά αλλά πνεύµατα και εισέρχονται και κατοικούν σε αυτόν τον άνθρωπον (Ματθ. 12,43)· αυτό, λέω, µαρτυρεί ο άγιος, οτι γίνεται µετά το Βάπτισµα, παραχωρούντος του Θεού να µπαίνουν οί δαίµονες στον βαπτισθέντα, για τους πονηρούς λογισµούς και τα λόγια και τα κακά έργα, που θα κάνη µετά το Βάπτισµα (Λόγ. εις τα Φώτα· βλ. και το κ΄ κεφάλ . του β΄ µέρους).

 

62   Βλέπε  ότι  σου  έφερα  παράδειγµα  από  την  φαντασία  που  γεννάται  απο  την  όρασι.  Γιατί γνώριζε,  πως  άλλη  αίσθησι  δεν  µας πολεµάει τόσο,  όσο  η  όρασι.  Και  καθώς  αυτή  είν α ι  η βασιλι κώτε ρη ,  η  λεπτότερ η ,  η  καθαρώ τερη  από  όλες  τίς  άλλες  και  η  συγγενής  µ ε  το νού κατά  την  λαµπρότητα και  το  ασώµατο, όπως  λένε  οι  θεολόγοι,  έτσι  και  οι  φαντασίες  πού γίνονται από αυτή, πολύ δύσκολα σβύνουν. Κατά δεύτερο τρόπο µας πολεµούν οι φαντασίες εκείνων των αισχρών και πονηρών λόγων, που ακούσαµε· και αυτό γνώριζε, οτι καθώς, οταν ενεργούν οι άλλες αισθήσεις, τα µάτια δεν ευχαριστούνται, αν δεν βλέπουν και αυτά εκείνο που αισθάνονται  οι  λοιπές  αισθήσεις,  έτσι  και  η  φαντασία,  δεν  ευχαριστείται,  άν  ίσως  δεν  κάνη ορατά, όλα όσα ακούγονται και γεύονται και µυρίζονται και πιάνονται κατά τον Θεσσαλονίκης Γρηγόριο (Φιλοκαλία).