Η νοερή και καρδιακή προσευχή, σύµφωνα µε τους Αγίους Πατέρες τους καλουµένος Νηπτικούς, κυρόιως είναι η συγκέντρωσις του ανθρώπινου νου στην καρδιά του κυρίως, και χωρίς να οµιλή µε το στόµα, µε µόνο τον ενδιάθετο λόγο, ο οποίος οµιλείται µέσα στην καρδιά, να λέγη αυτή τη σύντοµη και µονολόγιστη προσευχή· δηλαδή το «Κύριε, Ιησου Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν µε», κρατώντας λίγο και την αναπνοή85.
Καταχρηστικά όµως και ευρύτερα νοερή προσευχή λέγεται και κάθε άλλη δέησις που δεν θα γίνη µε το στόµα, αλλά µε τον ενδιάθετο λόγο της καρδιάς που αναφέρθηκε. Αν, λοιπόν, αδελφέ, αγαπάς να εισακουσθής πιό εύκολα από τον Θεό και να λάβης εκείνο που του ζητάς, αγωνίζου όσο µπορείς σ’ αυτή τη νοερή προσευχή, παρακαλώντας τον Θεό µε όλο σου τον νου και την καρδιά για να σε ελεήση και να σου δώση εκείνα που είναι απαραίτητα και σε συµφέρουν για τη σωτηρία σου. ∆ιότι, όσο περισσότερο κόπο έχει αυτή η νοερή προσευχή, από εκείνη που λέγεται µε το στόµα προφορικά, τόσο περισσότερο την ακούει ο Θεός, ο οποίος ακούει καλλίτερα την την νοερή βοή της καρδιάς, παρά τις δυνατές φωνές του στόµατος. Γι’ αυτό και έλεγε στον Μωυσή που µόνο νοερά και µε την καρδιά τον παρακαλούσε για τους Ιουδαίους: «Γιατί φωνάζεις δυνατά προς εµένα;» (Εξόδ. 14,15).
Γνώριζε ακόµη ότι, επειδή και το έλεος του Θεού, είναι καθολικό Όνοµα και περιέχει όλες τις χάρες86, που ζητάµε και εµείς από τον Θεό, και ο Θεός µας τις δίνει, γι’ αυτό για κάθε υπόθεσι και χάρι που ζητάς από τον Θεό, µπορείς να χρησιµοποιής την προρρηθείσα σύντοµη αυτήν προσευχή, το «Κύριε, Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν µε». Γιατί και ο νους συµµαζεύτεαι µε αυτήν πιο εύκολα, ενώ στις άλλες προσευχές, στις εκτενέστερες και πολλές, ο νους διασκορπίζεται. Εάν όµως και επιθυµής, κατά τις διάφορες υποθέσεις και χάριτες που ζητάς, να προσεύχεσαι, εδώ σου παραθέτω µερικές προσευχές, για να τις έχης ως παράδειγµα. Για παράδειγµα, όταν ζητάς κάποια αρετή και χάρι, µπορείς να πης µε την καρδιά σου τα εξής.
«Κύριε, ο Θεός µου, δος µου αυτή τη χάρι και αρετή για δόξα και τιµή δική σου»· ή έτσι· «Κύριέ µου, εγώ πιστεύω ότι σου αρέσει και είναι δόξα δική σου το να ζητήσω εγώ και να λάβω αυτή την χάρι· εκπλήρωσέ µου λοιπόν αυτή την επιθυµία σύµφωνα µε το θέληµά σου».
Όταν έµπρακτα πολεµήσαι από τους εχθρούς, θα προσευχηθής έτσι·
«Τρέξε γρήγορα, Θεέ µου, να µε βοηθήσης, για να µη νικηθώ από τους εχθρούς µου· ή Θεέ µου, καταφυγή µου, δύναµις της ψυχής µου, βοήθησέ µε γρήγορα, για να µην πέσω».
Όταν ακολουθή η µάχη, ακολούθησε και εσύ αυτόν τον τρόπο της προσευχής, αντιστεκόµενος γενναία σ’ εκείνο που σε πολεµεί. Έπειτα, αφού τελειώσει η σκληρότητα της µάχης, στρέψου προς τον Θεό, παρουσίασε µπροστά του τον εχθρό που σε πολέµησε και την αδυναµία σου να του αντισταθής λέγοντας·
«Να, Κύριε, το δηµιούργηµα των χεριών της αγαθότητός σου, το εξαγορασµένο µε το Αίµα σου. Να ο εχθρός σου που ζητά να το εξαφανίση και να το καταφάγη· σε σένα προστρέχω· σε σένα µόνον ελπίζω που είσαι αγαθός και παντοδύναµος· και κύταξε την αδυναµία µου και την ταχύτητα (αν δεν µε βοηθήσης εσύ) να υποταχθώ εκούσια· βοήθησέ µε λοιπόν, εσύ που είσαι η ελπίδα και η δύναµις της ψυχής µου»
Σου υπενθυµίζω και το εξής: Όταν κουρασθής να προσεύχεσαι νοερά και µε την καρδιά, µπορείς να λές και µε το στόµα και προφορικά τόσο την ευχή «Κύριε, Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν µε», όπως λέγουν οι Πατέρες, όσο και τις άλλες προσευχές που θα θελήσης. Φρόντιζε όµως και να συµµαζεύης τον νου σου τότε για να προσέχης στα λόγια της προσευχής.
Μερικοί µάλιστα λέγουν ότι νοερά προσευχή λέγεται ακόµη και το εξής· όταν ο άνθρωπος αφού συµµαζέψη όλες τις νοερές δυνάµεις της ψυχής του µέσα στην καρδιά, χωρίς να πη κανένα λόγο ούτε προφορικό, ούτε ενδιάθετο, µε µόνο το νου του σκέπτεται και αµετάβατα αναλογίζεαι ότι ο Θεός είναι παρών ενώπιόν του· και ότι αυτός στέκεται µπροστά του πότε µε φόβο και δέος σαν ένας κατάδικος· πότε µε ζωντανή πίστι για να λάβη την βοήθειά του· και πότε µε αγάπη και χαρά για να τον υπηρετήση παντοτεινά. Και αυτό είναι εκείνο που έλεγε ο ∆αβίδ· «Έβλεπα πάντοτε τον Κύριό µου ενώπιόν µου» (Ψαλµ. 15,8).
Μπορεί η προσευχή αυτή να γίνη και µόνο µε ένα αµετάβατο βλέµµα του νου προς τον Θεό, πενθικό και παρακαλεστικό, το οποίο βλέµµα είναι σαν µία σιωπηλή υπενθύµησι εκείνης της χάριτος, που του είχαµε ζητήσει προηγουµένως µε τον λόγο και µε την καρδιακή προσευχή. Γι’ αυτό, επειδή η προσευχή αυτή µπορεί να γίνη εύκολα σε κάθε τόπο και για κάθε αφορµή και περίστασι, κράτησέ την στα χέρια σου σαν ένα όπλο δυνατό και ευκολοµεταχείριστο, και θα ωφεληθής και θα βοηθηθής πολύ.
*******************************************************
85 Πολλά και µεγάλα είναι τα χαρίσµατα που προκαλεί αυτή η ιερή και νοερή προσευχή, τα οποία απαριθµούν οι άγιοι και θεοφόροι Πατέρες, οι καλούµενοι Νηπτικοί, και βλέπε στην Φιλοκαλλία. Εγώ όµως αναφέρω εδώ το γενικώτερο και σπουδαιότερο από όλα τα άλλα. Ο άνθρωπος είναι και λέγεται κατ’ εικόνα Θεού, έχοντας νου, λόγο και ζωοοποιό πνεύµα του σώµατος, δηλαδή φυσική θέλησι και αγάπη. Επειδή όµως ο Θεός είναι τρία και ένα, καιο άνρωπος που είναι κατ’ εικόνα Θεού να γίνη και τρία και ένα, για να µοιάζη µε το πρωτότυπό του και στη συνέχεια να ενωθή µε αυτό. Αυτή η ενώσις και οµοιότητα µε τον Θεό δεν γίνεται µε άλλον τρόπο παρά µόνο µε την προσευχή αυτή. Όταν λοιπόν ο νους εχη όλη του την προσοσχή στραµµένη στον ενδιάθετο λόγο, που είναι µέσα στην καρδιά και ο ενδιάθετος λόγος λέγη το «Κύριε, Ιησου Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν µε», ενώ το Πνεύµα και η φυσική θέλησις µε όλη της την δύναµι αγαπά και αφιερώνεται στα λόγια αυτά της προσευχής, τότε αυτές οι τρεις δυνάµες, µένοντας τρεις γίνονται ένα· Και ο ένας άνθρωπος γίνεται τρία, µένοντας ένα· Και αυτό σηµαίνει εκείνο που λέγει αµυδρά ο µέγας της Θεσσαλονίκης Γρηγόριος, ο µεγάλος εκείνος εργάτης και διδάσκαλος της Νοεράς Προσευχής: «Όταν το ενιαίο του νου γίνεται τρία, µένοντας ένα, τότε ενώνεται µε την Θεαρχική Τριαδική Μονάδα, αποκλείοντας κάθε είσοπο πλάνης, και βρίσκεται πάνω από κάθε καθεστώς σάρκας κόσµου και κοσµοκράτορος». Και στη συνέχεια λέγει ο άγιος ότι, κι αν αυτή η ένωσις των τριών, µε την προσευχή αυτή, είναι πιο κοπιαστική από κάθε άλλο κόπο αρετής, όµως δίνει τα απόρρητα µυστήρια και τις αποκαλύψεις του Θεού, όταν κανείς υποµένη πολύ χρόνο στην εργασία και ένωσι αυτή. Και γιατί να πολυλογώ; Με άλλον τρόπο δεν µπορεί ο άνθρωπος να φυλάξη την πρώτη εντολή, δηλαδή, το «να αγαπήσης τον Κύριο το Θεό σου µε όλη σου την ψυχή ...», όπως προστάσσει ο Κύριος (Λουκ. 10,27), παρά µε το µέσο της Νοεράς αυτής Προσευχής. Σηµειώνω δε και τα εξής σε όσους είναι αντίθετοι στον τρόπο της προσευχής αυτής, την απόφασι που έχει ο Συνοδικός Τόµος, κατά του Βαρλαάµ και Ακινδύνου, επί Βασιλέως Ανδρονίκου Παλαιολόγου, ενώπιον της Συγκλήτου και των Ρωµαίων κριτών. Έχει δε ως εξής: «Φάνηκε από αυτά και ελέγχθηκε ο Βαρλαάµ ότι βλασφηµεί και οµιλεί κακόδοξα για το Θαβώρειο Φως, και για εκείνους τους Μοναχούς και για την ιερή ευχή που προφέρουν αυτοί. Οι Μοναχοί αποδείχθηκαν ανώτεροι από την κατηγορία του, ως µένοντες στις εξηγήσεις και παραδόσεις των Αγίων Πατέρων…. Γι’ αυτό… ο ίδιος ο Βαρλαάµ… αλλά και όποιος άλλος αναφανή να οµιλή βλάσφηµα και κακόδοξα µε βάσι εκείνα τα βλάσφηµα που είπε αυτός και στρέφονται κατά των Μοναχών, µάλλον κατά της Εκκλησίας, ή όποιος φανή να ασχολήται γενικά µε τα παρόµοια, στην ίδια καταδίκη από την δική µας Μετριότητα υποβαλλόµενος, αποκηρυγµένος θα είναι και αυτός και αποκοµµένος από την Καθολική Ανατολική Εκλησία του Χριστού και του Ορθοδόξου συστήµατος των χριστιανών.
